در این که: میان «اسراف و تبذیر» چه تفاوتى است، بحث روشنى در این زمینه از مفسران ندیده ایم، ولى با در نظر گرفتن ریشه این دو لغت چنین به نظر مى رسد: وقتى این دو در مقابل هم قرار گیرند «اسراف» به معنى خارج شدن از حدّ اعتدال، بى آن که چیزى را ظاهراً ضایع کرده باشد، مثل این که: ما لباس گران قیمتى بپوشیم که بهایش صد برابر لباس مورد نیاز ما باشد، و یا غذاى خود را آن چنان گران قیمت تهیه کنیم که با قیمت آن بتوان عده زیادى را آبرومندانه تغذیه کرد.
در اینجا از حدّ گذرانده ایم ولى ظاهراً چیزى نابود نشده است.
اما «تبذیر» و ریخت و پاش آن است که آن چنان مصرف کنیم که به اتلاف و تضییع بیانجامد مثل این که: براى دو نفر میهمان غذاى ده نفر را تهیه ببینیم، آن گونه که بعضى از جاهلان مى کنند، و به آن افتخار مى نمایند، و باقیمانده را در زباله دان بریزیم، و اتلاف کنیم.
ناگفته نماند، بسیار مى شود: این دو کلمه درست در یک معنى به کار مى رود، و حتى به عنوان تأکید پشت سر یکدیگر قرار مى گیرند.
على(علیه السلام) طبق آنچه در «نهج البلاغه» نقل شده، مى فرماید: أَلا إِنَّ إِعْطاءَ الْمالِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذِیرٌ وَ إِسْرافٌ وَ هُوَ یَرْفَعُ صاحِبَهُ فِی الدُّنْیا وَ یَضَعُهُ فِی الاْ خِرَةِ وَ یُکْرِمُهُ فِی النّاسِ وَ یُهِینُهُ عِنْدَ اللّهِ:
«آگاه باشید مال را در غیر مورد استحقاق صرف کردن، تبذیر و اسراف است، ممکن است این عمل، انسان را در دنیا بلند مرتبه کند، اما مسلّماً در آخرت پست و حقیر خواهد کرد، در نظر توده مردم ممکن است سبب اکرام گردد، اما در پیشگاه خدا موجب سقوط مقام انسان خواهد شد.(1)
در شرح آیات مورد بحث، خواندیم: در دستورهاى اسلامى آن قدر روى نفى اسراف و تبذیر تأکید شده که: حتى از زیاد ریختن آب براى وضوء و لو در کنار نهر آب نهى فرموده اند، و نیز از دور افکندن هسته خرما امام(علیه السلام) نهى مى فرماید.
دنیاى امروز، که احساس مضیقه در پاره اى از مواد مى کند، سخت به این موضوع توجه کرده است تا آنجا که از همه چیز استفاده مى کند، از زباله بهترین کود مى سازند، از تفاله ها، وسائل مورد نیاز، و حتى از فاضلاب ها پس از تصفیه، آب قابل استفاده براى زراعت درست مى کنند; چرا که احساس کرده اند: مواد موجود در طبیعت نامحدود نیست که به آسانى بتوان از آنها صرف نظر کرد، باید از همه به صورت «دورانى» بهره گیرى نمود.