طلیعه سخن

نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران از جمله بزرگ ترین و تاثیرگذارترین نهادهای کشور است که مأموریت های مهمی در تعالی جامعه ایفا می کند؛ نیروی انتظامی در مسائل گوناگون جامعه با اقشار مختلف مردم ارتباط مستمر دارد و همین عامل سبب حساسیت جایگاه آن است.

گفتنی است امنیت زیربنای تمام فعالیت های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است؛ زمانی كه امنیت نباشد هیچ كاری نمی توان كرد؛ در روایات داریم دو چیز است كه قدر آن دانسته نمی شود؛ امنیت و سلامتی.

در این میان تامین امنیت كشور وظیفه مهم نیروی انتظامی است که آن نهاد مهم، از طریق فعالیت های ایثارگرانه اسباب امنیت مردم را فراهم می کند؛ البته برخی بدخواهان همواره نسبت به نیروی انتظامی و خدماتش سم پاشی می کنند و اگر مورد کوچکی در نقطه ای از کشور پیش بیاید را بزرگ نمایی کرده و آن را به همه ناجا تعمیم می دهند که نباید به آن ها توجه شود.

بی شک دشمنان می خواهند در گوشه و كنار ایجاد ناامنی كنند، لذا وقتی یك ناامنی كوچك ایجاد می شود هفته ها و ماه ها روی آن سرمایه گذاری می كنند و مانور می دهند.

حوادث و آشوب های سال گذشته در كشور مویّد این مدّعاست؛ دشمنان برای حوادث سال گذشته سرمایه گذاری كرده بودند، منتهی با تدبیر نیروی انتظامی و سایر نیروها مسائل به درستی مدیریت شد.

چنان چه در جامعه امنیت نباشد اقدامی نمیتوان انجام داد و بر این اساس نیروی انتظامی در همه شئون اجتماعی هم چون، اقتصادی، فرهنگی. آموزشی و ... تأثیرگذار است.

البته تنها امنیت ظاهری کافی نیست؛ پلیس اسلامی فقط کارش این نیست که جلوی دعوا و قاچاقچیان را بگیرد، بلکه باید امنیت اخلاقی را نیز تامین کند؛ لذا نیروی انتظامی باید در مسائل فرهنگی و اخلاقی نیز فعال شود.

فراموش نکنیم نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر دو اصل جمهوریت و اسلامیت است و بر خلاف نیروهای نظامی کشورهای غربی که تنها بر جمهوریت و نظم عمومی تکیه دارد، نیروی انتظامی جمهوری اسلامی موظف است از این دو اصل در کنار هم پاسداشت و محافظت نماید و این مهم جز با برنامه ریزی های دقیق انجام نخواهد شد.

وقتی سخن از جمهوری اسلامی گفته میشود به این معنا است که این جمهوری دارای جسم و جان است؛ جسم به معنای همان بعد مادی و جان به معنای بعد اعتقادی و اخلاقی است و بنابراین این نیرو باید تلاش کند تا تمامی ابعاد را حفظ کند؛ اگر امنیت اخلاقی نباشد اسلامیت جمهوری اسلامی ایران تشریفاتی خواهد شد.

به عنوان نمونه در حال حاضر مسأله حجاب از موارد مهم در سطح جامعه است؛ وضع حجاب در مجموع خوب نیست باید برای معضل بی حجابی راهکار ارائه داد.

اینکه عده ای می گویند کار از کار گذشته و نمی شود کاری انجام داد درست نیست بلکه باید در قبال این سخنان مصمم بود و اقدامات را پیش برد.

در این مسیر نیروی انتظامی باید به سمت استفاده گسترده تر از صدا و سیما سوق داده شود، حوزه علمیه نیز می تواند در زمینه های مختلف به خصوص در مسألۀ حجاب با نیروی انتظامی همکاری نماید.

مردم انتظار دارند که این نیرو قوی تر و مصمم تر با ناهنجاری ها برخورد داشته باشد؛ نیروی انتظامی در مبارزه با فساد، بی نظمی و بی اخلاقی ها باید حساس و قاطع بوده و در عین حال برخوردها و مواجهه ها هم نباید با خشونت همراه شود بلکه باید محبت آمیز باشد. البته درصدی هستند که سرشان به حساب نیست و باید با آن ها با اقتدار برخورد شود.

به هر حال کارکنان ناجا باید از اخلاقی برخوردار باشند که مردم را به حکومت و نظام اسلامی جذب کنند در این صورت مردم نیز با پلیس همکاری زیادی می کنند و عمل و رفتار خوب کارکنان ناجا می تواند مبلغ اسلام باشد.

سامان بخشیدن به فضای مجازی، از دیگر وظایف نیروی انتظامی است؛ امروز دشمن از طریق فضای مجازی، فضای کشور را مسموم کرده و علیه ارزش های دینی و آرمان های انقلاب اسلامی سمپاشی می کند. البته اصلاح جامعه با دست به دست دادن همه نیروها حاصل می شود و باید دیگر نهادها نیز در این زمینه به نیروی انتظامی کمک کنند.

در مسیر تعالی جامعه، پیشگیری به مراتب مهم تر و بهتر از درمان است، باید بر روی مسأله پیشگیری از وقوع جرم تمرکز بسیاری داشته باشیم و عواملی که سبب می شود افراد به خلاف، جرم، سرقت یا اعتیاد روی بیاورند را شناسایی و آن ها را از بین ببریم.

در این بین تأثیر فرهنگ سازی در کاهش جرائم نسبت به مجازات و توبیخ انکار ناپذیر است؛ در نیروی انتظامی باید افرادی وجود داشته باشد که کارشان مطالعه درباره عوامل پیشگیری از وقوع جرم، خلاف و آسیب باشد و به این کار به صورت اصلی پرداخته شود، نه این که در حاشیه سایر کارها قرار گیرد. وظیفۀ صدا و سیما و رسانه ها نیز این است که در این زمینه به ناجا یاری برساند.

به عنوان نمونه در ارتباط با افزایش تصادفات باید تحقیق شود که آیا جاده ها بدتر شده و یا مردم خوب رانندگی نمی کنند و این را نمی توان به گردن خارجی ها انداخت، هیچ حادثه ای بدون علت نیست و تا علت شناسی نشود نمی توان با آن مبارزه کرد.

ارتقای سطح آموزش های انتظامی، فرهنگی، معنوی و عقیدتی كاركنان نیروی انتظامی از دیگر ضرورت هاست؛ به هر میزان در این جهت سرمایه گذاری شود باز هم كم است؛ این مساله را باید جدی گرفت.

در خاتمه باید تلاش های بی شائبه فرماندهان، كاركنان و مأموران این نیرو را ستود. امیدورایم نیروی انتظامی با تکیه بر آرمان های نظام اهداف خود را تحقق بخشد و باید استقلال خود را حفظ کرده و در راستای تحقق خواسته های نظام اسلامی گام بردارد.

پیام ها و بیانیه ها

پیام حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)
به گردهمایی طلاب استان فارس

بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین والصلاة علی سیدنا محمد وآله الطاهرین واللعن علی اعدائهم اجمعین

قال الله تعالی:
«فَضَّلَ اللّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللّهُ غَفُورًا رَحِيمًا»

لازم می‌دانم در آغاز، از همه برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان، به‌ویژه طلاب محترم استان فارس، که در این مجلس مبارک و متبرک به نام شهیدان، خصوصاً عالمان شهید، گرد هم آمده‌اند، صمیمانه تقدیر و تشکر نمایم.

همچنین لازم می‌دانم از حمایت و همراهی پرشور مردم عزیز، به‌ویژه مردم شریف استان فارس، از نظام جمهوری اسلامی و آرمان‌های انقلاب اسلامی و نیز از همه کسانی که با تلاش و کوشش دلسوزانه، در این ایام سخت و دشوار، برای عزت، امنیت و سربلندی کشور گام برمی‌دارند، صمیمانه قدردانی نمایم.

فصلی که بر ما گذشت، فصلی آمیخته با اندوه و امید بود؛ اندوه از هجوم به کشور اسلامی ایران، شهادت جمعی از بهترین عزیزان و فرزندان این سرزمین خصوصاً رهبر شهید (اعلی الله مقامه) و خسارت‌های جانی و مالی واردشده بر مردم شریف؛ و در عین حال، امید به پیروزی بر دشمن نابکار، بازسازی آنچه تخریب گردیده و ساختن آینده‌ای روشن، آبادتر و مقتدرتر از گذشته.

در چنین شرایطی، آنچه اهمیت فراوان دارد، حفظ این امید و تقویت روحیه مکتبی، استقامت و پایمردی در دل آحاد مردم است. بی‌تردید، یکی از راه‌های تقویت این روحیه، زنده نگه داشتن یاد و نام مجاهدانی است که در راه خدا از جان و مال خویش گذشتند و به تعبیر قرآن کریم، خداوند متعال جان و مال آنان را در برابر بهشت خریداری نموده و درجات عالی، مغفرت و رحمت خویش را به آنان وعده داده است.

در این میان شهدای روحانی و طلبه، از سرمایه‌های گران‌قدر اسلام و انقلاب اسلامی‌اند؛ بزرگانی که در کنار رسالت علمی، دینی و تبلیغی خویش، در عرصه جهاد و دفاع از ارزش‌های الهی نیز حضوری درخشان داشتند و با نثار جان خود، صدق ایمان و وفاداری خویش به اسلام، مردم و میهن اسلامی را به اثبات رساندند از این رو، زنده نگه داشتن یاد و نام این عزیزان و تبیین سیره، مجاهدت‌ها و آرمان‌های آنان، وظیفه‌ای است که بر عهده همه ما، به‌ویژه حوزه‌های علمیه و نسل جوان روحانیت، قرار دارد؛ معرفی این الگوهای ایمان و فداکاری، زمینه‌ساز انتقال فرهنگ ایثار و جهاد به نسل‌های آینده و موجب تداوم این میراث ارزشمند در جامعه اسلامی خواهد بود.

در پایان، بار دیگر از همه دست‌اندرکاران و برگزارکنندگان این گردهمایی ارزشمند تشکر و قدردانی نموده، و سلام گرم و صمیمانه خود را به مردم متدین و عزیز استان فارس می‌رسانم و از خداوند متعال، عزت و سربلندی روزافزون اسلام و مسلمین، علوّ درجات شهدای عزیز، به‌ویژه شهدای روحانی و طلبه استان فارس، و توفیق همه شما عزیزان را مسئلت دارم.

والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته
قم ـ ناصر مکارم شیرازی
1405/06/25

گزارش تصویری

مراسم جشن میلاد پیامبر صلی الله علیه وآله و امام صادق علیه السلام و مراسم عمامه گذاری

حجت الإسلام والمسلمین محمد محمدی گلپایگانی رئیس دفتر رهبری

آیت الله سید کاظم نورمفیدی نماینده ولی فقیه در استان گلستان

دیدارها

دولت باید کنترل بیشتری بر قیمت‌ها و بازار مسکن داشته باشد

حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در دیدار با معاون اول ریاست جمهوری با اشاره به برخی مشکلات موجود در کشور، یکی از مهم‌ترین مسائل را کنترل قیمت‌ها دانسته و افزودند: قیمت‌ها در بسیاری از موارد روزبه‌روز افزایش پیدا می‌کند و امیدواریم دولت بتواند قیمت‌ها را کنترل کند.

ایشان در ادامه با اشاره به مشکلات حوزه مسکن اظهار کردند: بخشی از مسائل مسکن زیر نظر دولت و بخشی نیز مربوط به مردم و مالکان است، اما در مواردی که دولت مسئولیت دارد، باید مشکل را به گونه‌ای جبران کند.

معظم له در ادامه با اشاره به ضرورت توجه به موازین شرعی در جامعه اظهار کردند: ما می‌دانیم که حکومت، اسلامی است و در اداره جامعه هم نظر مردم و هم موازین شریعت باید مورد توجه قرار گیرد. نباید به گونه‌ای شود که مسئله حجاب به فراموشی سپرده شود.

ایشان در پایان با اشاره به شرایط کشور و وضعیت جنگی، از همراهی و آرامش مردم قدردانی نموده و فرمودند: دولت باید از مردم تشکر کند که در این شرایط کاری نمی‌کنند که دشمن خوشحال شود. مردم در این شرایط جنگی آرامش خود را حفظ کرده‌اند و باید از این همراهی و صبوری آنان قدردانی شود.

یادداشت

1
اخلاق نبوی
از منظر آیت الله العظمی مکارم شیرازی مدّ ظلّه العالی

اخلاق از مهم ترین مباحث قرآنی است، و از یک نظر مهم ترین هدف انبیای الهی را تشکیل می دهد، زیرا بدون اخلاق، نه دین برای مردم مفهومی دارد، و نه دنیای آنها سامان می یابد؛ همان گونه که گفته اند:
اقوام روزگار به اخلاق زنده اند             قومی که گشت فاقد اخلاق مردنی است![1]

اصولاً زمانی انسان شایسته نام انسان است که دارای اخلاق انسانی باشد و در غیر این صورت حیوان خطرناکی است که با استفاده از هوش سرشار انسانی همه چیز را ویران می کند، و به آتش می کشد؛ برای رسیدن به منافع نامشروع مادّی جنگ به پا می کند، و برای فروش جنگ افزارهای ویرانگر تخم تفرقه و نفاق می پاشد، و بی گناهان را به خاک و خون می کشد.

آری! او ممکن است به ظاهر متمدّن باشد، ولی در این حال حیوان خوش علفی است، که نه حلال را می شناسد و نه حرام را! نه فرقی میان ظلم و عدالت قائل است و نه تفاوتی در میان ظالم و مظلوم.[2]

بی شک بحث های اخلاقی از زمانی که انسان گام بر روی زمین گذاشت، آغاز شد. زیرا ما معتقدیم که حضرت آدم علیه السلام پیامبر خدا بود، نه تنها فرزندانش را با دستورهای اخلاقی آشنا ساخت، بلکه خداوند از همان زمانی که او را آفرید و ساکن بهشت ساخت مسائل اخلاقی را با اوامر و نواهی اش به او آموخت.

سایر پیامبران الهی یکی پس از دیگری به تهذیب نفوس و تکمیل اخلاق که خمیرمایه سعادت انسان هاست پرداختند، تا نوبت به حضرت مسیح علیه السلام رسید که بخش عظیمی از دستوراتش را مباحث اخلاقی تشکیل می دهد و همه پیروان و علاقه مندان او، وی را به عنوان معلّم بزرگ اخلاق می شناسند.

امّا بزرگ ترین معلّم اخلاق پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم بود که با شعار «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الْأَخْلَاق؛[3] من برای این مبعوث شده ام که فضایل اخلاقی را تکمیل کنم»، مبعوث شد و خداوند درباره خود او فرموده است: «وَ إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیم؛ اخلاق تو بسیار عظیم و شایسته است».[4]

آری پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم نمونه کاملی از اخلاق بوده است، به گونه ای که می توان یکی از معجزات پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم را معجزه اخلاقی او شمرد.[5]

درباره خلق و خوی آن حضرت بحث های زیادی شده، و هر چه بحث شود کم است و می توان در این موضوع کتاب های فراوانی نوشت. خُلق حَسَن پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم نشان گر اهمیت اخلاق در اسلام است.[6]

با این اشاره، ابعاد و گستره اخلاق پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم را مورد بررسی قرار می دهیم.
اصل نیاز به رهبری اخلاقی

می دانیم در وجود ما علاوه بر «عقل و خرد» انگیزه های نیرومند دیگری به نام «غرائز و امیال» وجود دارد: غریزه خود دوستی، غریزه خشم و غضب، غریزه شهوت و غرایز و امیال فراوان دیگر.

بدون شک اگر ما غرائز خود را مهار نکنیم و بر ما چیره شوند، حتی عقل و خرد ما نیز زندانی می شود، و انسان هم چون جبّاران و ستمگران تاریخ مبدّل به گرگ درنده ای می شود که از گرگان بیابان به مراتب خطرناک تر است.

ما برای تربیت اخلاقی نیاز به مربی داریم، نیاز به «الگو» و «اسوه» داریم که طبق اصل «محاکات» (همرنگ شدن با دیگران، مخصوصاً افراد پرنفوذ و با شخصیت) از گفتار و رفتار او سرمشق بگیریم.

انسانی کامل و تربیت یافته از هر نظر لازم است که در این راه پرفراز و نشیب دست ما را بگیرد و از طغیان غرایز ما جلوگیری کند، اصول فضائل اخلاق را با عمل و سخنش در دل و جان ما بنشاند، شجاعت و شهامت و انسان دوستی، مروّت و گذشت و وفاداری، درستی و امانت و پاک دامنی را در روح ما پرورش دهد.

چه کسی جز پیامبر معصوم می تواند به عنوان مربی و راهنما برگزیده شود؟

به همین دلیل ممکن نیست خداوند قادر مهربان ما را از وجود چنین رهبران و مربیانی محروم سازد.[7]
پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم، الگوی کامل اخلاقی

خداوند متعال در مورد پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم می فرماید: «لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یرْجُوا اللَّهَ وَالْیوْمَ الْآخِرَ وَذَکرَ اللَّهَ کثِیرا؛ به یقین برای شما در زندگی پیامبر خدا سرمشق نیکویی بود، برای آنها که امید به رحمت خدا و روز بازپسین دارند و خدا را بسیار یاد می کنند».[8]

«اسوه» در لغت، معنای مصدری دارد، امّا در فارسی از آن معنای وصفی استفاده می شود. معنای مصدری اسوه، تأسی کردن، سرمشق گرفتن و پیروی کردن است. قرآن مجید، پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم را به عنوان الگو معرفی می کند تا مردم به او تأسّی کرده و از وی پیروی کنند.[9]

قرآن مجید از سوی دیگر درمورد اخلاق آن حضرت می فرماید: «وَإِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیم؛ و تو اخلاق عظیم و برجسته ای داری».[10]

طبق مقدّمه اوّل باید در امور مختلف به پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم تأسی کرد و از وی پیروی نمود و طبق مقدّمه دوم، آن حضرت دارای اخلاق نیک فوق العاده و بزرگی بوده است. از ضمیمه کردن این دو آیه قرآن استفاده می کنیم که «یکی از طرق رسیدن به اخلاق، پیروی کردن از اخلاق عظیم پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم است». اگر در این راه موفق شویم مُتَخَلِّق به اخلاق اسلامی خواهیم شد.[11]
خُلق عظیم پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم

آیه 4 سوره قلم اشاره به حسن خلق عجیب پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم است که از آن به اخلاق عظیم تعبیر شده می فرماید: «وانَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ؛ تو صاحب اخلاق عظیم و برجسته ای هستی».[12]

معمولاً برای اخلاق، صفت «عظیم» به کار برده نمی شود؛ بلکه از وصف «حسن» و «نیکو» استفاده می گردد، امّا اخلاق پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم آن قدر فوق العاده و عالی بود که قرآن برای انعکاس این معنا، از لفظ «عظیم» بهره گرفته است.[13]

اخلاقی که عقل در آن حیران است؛ لطف و محبتی بی نظیر، صفا و صمیمیتی بی مانند، صبر و استقامت و تحمل و حوصله ای توصیف ناپذیر.

اگر مردم را به بندگی خدا دعوت می کنی تو خود بیش از همه عبادت می نمایی، و اگر از کار بد باز می داری تو قبل از همه خودداری می کنی، آزارت می کنند و تو اندرز می دهی، ناسزایت می گویند و برای آنها دعا می کنی، بر بدنت سنگ می زنند و خاکستر داغ بر سرت می ریزند و تو برای هدایت آنها دست به درگاه خدا برمی داری. آری تو کانون محبت و عواطف و سرچشمه رحمتی.[14]

«خُلُقْ» - بر وزن افق - مفرد است، و با خُلْق - بر وزن قفل - یک معنی دارد، و به طوری که از مفردات راغب استفاده می شود با خَلْقْ - بر وزن حَلْق - ریشه مشترک دارد منتها «خَلْق» به صفات ظاهری گفته می شود، و «خُلْق» و «خُلُق» به صفات درونی.

بعضی از ارباب لغت «خُلْق» و «خُلُق» را به معنی دین و طبیعت و سَجیه تفسیر کرده اند و آن را صورت باطنی انسان می دانند.[15]

در هر حال توصیف پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم به خُلق عظیم، نشان می دهد که این ویژگی اخلاقی از والاترین صفات انبیاء است.[16]

بعضی از مفسران خلق عظیم پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم را به «صبر در راه حق، و گستردگی بذل و بخشش، و تدبیر امور، و رفق و مدارا، و تحمل سختی ها در مسیر دعوت به سوی خدا، و عفو و گذشت، و جهاد در راه پروردگار، و ترک حسد و حرص»، تفسیر کرده اند.[17] این نشان می دهد که خلق عظیم را منحصر به خوش خویی و نرمش و مدارا ندانسته اند؛ بلکه آن را مجموعه ای از صفات والای انسانی شمرده اند. به تعبیر دیگر، تقریباً همه اخلاق حسنه را در خلق عظیم به طور جمعی دیده اند؛[18] اخلاق فردی، اخلاق اجتماعی، اخلاق میدان جنگ، اخلاق به هنگام صلح، اخلاق خانه و خانواده، اخلاق جامعه، اخلاق در سفر، اخلاق در وطن و خلاصه این که آن حضرت واجد تمام صفات فضیلت اخلاقی هست و از همه رذیله های اخلاقی پاک و مبرّا می باشد.[19]

حدیثی که از امام صادق علیه السلام در این زمینه نقل شده است، نیز مؤید این معنی است؛ می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَدَّبَ نَبِیهُ فَأَحْسَنَ أَدَبَهُ فَلَمَّا أَکمَلَ لَهُ الْأَدَبَ قَالَ:"إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیم"؛ خداوند پیامبرش را تربیت اخلاقی کرد، هنگامی که تربیت او کامل شد به او فرمود: "و تو اخلاق عظیم و برجسته ای داری" ».[20]

اگر در بعضی از روایات خلق عظیم به اسلام یا آداب قرآنی تفسیر شده به خاطر آن است که اسلام و قرآن در بردارنده مجموع فضائل اخلاقی است.

این در حالی است که در بعضی از روایات «حسن خلق» به خوش رویی، نرمش و خوبی گفتار تفسیر شده، از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السلام پرسیدند: حسن خلق چیست؟ فرمود: «تُلِینُ جَانِبَک وَتُطِیبُ کلَامَک وَتَلْقَی أَخَاک بِبِشْرٍ حَسَن؛ حسن خلق آن است که رفتار خود را آمیخته با نرمش، و کلام خود را پاکیزه و محبّت آمیز کنی، و با چهره گشاده برادر مسلمانت را ملاقات نمایی».[21] و این دو با هم منافاتی ندارند.

آخرین نکته ای را که در زمینه این آیه شایسته دقت می دانیم این است که بعضی از مفسّران از تعبیر به «عَلی» در «انَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظیمٍ» با توجه به این که «عَلی» معمولًا مفهوم سلطه را دربردارد، چنین استفاده کرده اند که پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم سلطه کاملی بر فضائل اخلاقی داشت، آن چنان که این فضائل جزیی از وجود او را تشکیل می داد، و بدون تکلّف آنها را ظاهر می ساخت.[22]
پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم و معجزه اخلاق

پیامبران الهی علیهم السلام باید معجزه داشته باشند؛ چون ادّعای ارتباط با خدا دارند و باید سندی بر ادّعای خود ارائه کنند. آن سند، کارهای خارق العاده ای است که برای خداوند امکان پذیر است؛ امّا بندگان خدا قادر به انجام آن نیستند. زنده کردن مردگان از عهده هیچ انسانی برنمی آید. اگر تمام انسان ها جمع شوند، نمی توانند کسی را که واقعاً مرده است زنده کنند. حال اگر عیسی بن مریم علیها السلام بگوید: «من مردگان را به اذن اللّه زنده می کنم»،[23] این معجزه است.

اگر کسی پیدا شود که عصایش به مار بزرگ یا اژدهایی تبدیل گردد، به گونه ای که حتّی ساحران چیره دست نیز تسلیم شوند و تصدیق کنند که این کار جادوگری نیست، این اتفاق نیز معجزه است[24] و از عهده هیچ یک از بندگان خدا برنمی آید.[25]

پیامبر اسلام، حضرت محمد صلّی الله علیه وآله وسلّم نیز معجزاتی داشت، که ازجمله آنها می توان به معجزه اخلاقی پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم اشاره کرد. آن حضرت اخلاق خارق العاده ای داشت که افراد عادی، هر چه قدر نیز خوب باشند، نمی توانند به این درجه از اخلاق برسند. پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم پیش از رسیدن به مقام نبوّت، چهل سال در عصر جاهلیت زندگی کرد.

هر چه در آن زمان مشاهده نمود قتل و غارت و خشونت و سر بریدن پسران[26] و زنده به گور کردن دختران[27] و ظلم و ستم و بداخلاقی بود.[28] اگر در چنان محیطی شخص درس نخوانده ای به درجه ای از اخلاق برسد که انسان های دیگر نتوانند به آن برسند، معجزه اخلاقی به شمار می رود.[29]

کسی که در آن محیط پرورش یافته، چگونه با آن همه محبت و حُسن خُلق رفتار می کرد؟![30] آن چنان که دشمنان سرسخت را تحت تاثیر قرار می داد، و به تسلیم وادار می کرد، و دوستان را سخت مجذوب می ساخت. لذا اگر این را معجزه اخلاقی پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم بنامیم اغراق نگفته ایم؛ چنان که نمونه ای از این معجزه اخلاقی در فتح مکه نمایان گشت.[31]

لشکر اسلام فاتحانه وارد مکه شد. مکه ای که کانون دشمنان بود، مکه ای که خون آن همه جوانان و مسلمانان را در آن ریخته بودند، مکه ای که الان موقع انتقام گیری است. پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم آمد کنار خانه کعبه ایستاد و فرمود: درباره من چه فکر می کنید؟ آیا حکم قتل عام بدهم؟ عرض کردند: «أَخٌ کرِیمٌ وَابْنُ أَخٍ کرِیم؛ [تو] برادر کریم ما هستی و فرزند برادر کریم ما هستی».[32] فرمود: «أَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ؛ همه شما آزاد هستید و هیچ کس حق ندارد خون کسی را بریزد».[33]

امّا در جنگ جهانی وقتی آلمان ها شکست خوردند و آن به ظاهر متمدن های اروپایی (متفقین) وارد آلمان شدند، می دانید چه قتل عامی در آنجا به راه انداختند؟! بچه های شیرخوار را از داخل گهواره برمی داشتند و به آسمان پرتاب می کردند و در همان آسمان نشانه گیری می کردند و با تیر می زدند! اینها متمدن های بشرند! پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم 1400 سال قبل چه معامله ای با دشمنان کرد؟[34] این اخلاق نیک و خوی بزرگ منشانه آن حضرت سبب شد مشرکان دسته دسته مسلمان شوند. ما هم اگر اخلاق اسلامی را به کار بندیم و با مردم برخوردی صحیح و کریمانه داشته باشیم، آنها مجذوب اسلام خواهند شد.[35]
نرمی و صلابت قلب پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم

خداوند متعال در آیه 159 سوره آل عمران در مورد اخلاق فوق العاده آن حضرت می فرماید: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک؛ به برکت رحمت الهی، در برابر آنان (مردم) نرم شدی! و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو پراکنده می شدند».

انسان کارهای خوب را تنها به کمک دیگران می تواند انجام دهد؛ زیرا نیروی انسان برای انجام دادن کارهای نیک کافی نیست. بنابراین برای پیشرفت کارهای روزمره و تعامل با دیگران، لازم است ملایم و نرم خو باشد، تا دیگران جذب او شوند؛ زیرا اگر خشن باشد مردم از اطرافش پراکنده شده و در نتیجه از همه کارهای خیر محروم می شود.[36]

در آیه مذکور اشاره به یکی از صفات مهم که در هر رهبری لازم است شده و آن، مسئله گذشت و نرمش و انعطاف در برابر کسانی است که تخلفی از آنها سرزده و بعداً پشیمان شده اند. بدیهی است شخصی که در مقام رهبری قرار گرفته، اگر خشن و تندخو و غیر قابل انعطاف و فاقد روح گذشت باشد، به زودی در برنامه های خود مواجه با شکست خواهد شد و مردم از دور او پراکنده می شوند و از وظیفه رهبری باز می ماند.[37]

در هر حال خداوند به پیامبرش نرمش و انعطاف و خوش رویی و خوش خویی داده بود؛ به گونه ای که در برابر افراد گنهکار، خشن و سنگ دل، نرمش نشان می داد و به این وسیله خشن ترین افراد را غالباً به سوی اسلام جلب و جذب می کرد.

در ادامه آیه یک سلسله دستورات عملی می دهد، که خوش رویی و خوش خویی از صورت تظاهر بیرون آید و جنبه های عملی به خود بگیرد؛ می فرماید: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکلْ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُتَوَکلِینَ؛ آنها را عفو کن و برای آنان از خدا آمرزش بطلب، و در کارها با آنها مشورت کن، و هنگامی که تصمیم گرفتی [قاطع باش!] و بر خدا توکل نما که خداوند متوکلان را دوست دارد».

و به این ترتیب جاذبه فوق العاده ای بر محور وجود پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم پیدا شد که دورترین افراد را به سوی خود جلب کرد.

سیاق آیات نشان می دهد که این آیه از آیات مربوط به جنگ احد است که دوست و دشمن سخت ترین فشارها را در طول این جنگ بر پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم وارد کرد. بدیهی است عفو و گذشت و استغفار و برخورد محبت آمیز در چنین شرایطی، نشانه قرار داشتن پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم در بالاترین سطح خوش خویی و محبت و مهربانی بود، و کمتر انسانی را می توان یافت که در چنین شرایطی از کوره در نرود و تندخویی نکند.[38]
رأفت و رحمت رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم

اگر در صفاتی که قرآن برای پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم ذکر کرده، دقّت کنیم، می بینیم که همه آنها در مسیر محبّت است. به عنوان نمونه در آیه 128 سوره توبه می خوانیم: «لَقَدْ جاءَکمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ؛ به یقین پیامبری از میان شما به سویتان آمد که رنج های شما بر او سخت است، و اصرار بر هدایت شما دارد، و نسبت به مؤمنان رؤوف و مهربان است».[39]

«لَقَدْ جاءَکمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ»: اوّل خصوصیت که باعث پیوند عاطفی بین افراد جامعه می شود، این است که از میان خود شماست: «مِن أنفُسِکم»، دردهای شما برای او سخت است.

«حَرِیصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ»: واژه «حریص» ظاهراً تعبیر خوبی نیست، ولی بلاغت و فصاحت اقتضا می کند که برای شدّت مبالغه به کار برده شود؛ او برای هدایت شما هم حریص است و هم رؤوف و مهربان.

باید توجّه داشت که بین رؤوف و رحیم تفاوت است. رؤوف در مورد فراهم کردن مقدّمات پیشرفت کسی است و رحیم در مقابل بخشیدن خطاها. مثلًا کسی که می خواهد دانش کسب کند، مقام رؤوفیت این است که کتاب، مدرسه و ابزار مناسب با دانش اندوزی در اختیارش باشد و مقام رحیمیت این است که وقتی لغزش پیدا کرد، او را ببخشید و به تذکر بسنده کنید.

ملاحظه می کنید که تمام این صفات بر محور محبّت می چرخد و رمز پیروزی رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم نیز همین بود. لذا به پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم تأسّی کنیم و پایه تبلیغاتمان را بر همین اساس قرار دهیم.[40]

هم چنین خداوند در آیه دیگری از قرآن کریم به رحمت عامه وجود پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم اشاره کرده؛ می گوید: «وَ ما أَرْسَلْناک إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ؛ ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم».[41]

عموم مردم دنیا اعم از مؤمن و کافر همه مرهون رحمت تو هستند، چراکه نشر آیینی را به عهده گرفتی که سبب نجات همگان است؛ حال اگر گروهی از آن استفاده کردند و گروهی نکردند این مربوط به خودشان است و تأثیری بر عمومی بودن رحمت نمی گذارد.

این درست به آن می ماند که بیمارستان مجهزی برای درمان همه دردها با پزشکان ماهر و انواع داروها تاسیس کنند، و درهای آن را به روی همه مردم بدون تفاوت بگشایند؛ آیا این وسیله رحمت برای همه افراد آن اجتماع نیست؟ حال اگر بعضی از بیماران لجوج خودشان از قبول این فیض عام امتناع کنند، تأثیری در عمومی بودن آن نخواهد داشت.

و به تعبیر دیگر رحمت بودن وجود پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم برای همه جهانیان جنبه مقتضی و فاعلیت فاعل دارد و مسلماً فعلیت نتیجه، بستگی به قابلیت قابل نیز دارد.

تعبیر به «عالمین؛ جهانیان» آن چنان مفهوم وسیعی دارد که تمام انسان ها را در تمام اعصار و قرون شامل می شود. لذا آیه 107 سوره انبیاء را اشاره ای بر خاتمیت پیامبر اسلام می دانند؛ چرا که وجودش برای همه انسان های آینده تا پایان جهان رحمت است و رهبر و پیشوا و مقتدا؛ حتی این رحمت، از یک نظر شامل فرشتگان هم می شود.

حدیث جالبی در اینجا نقل شده که این عمومیت را تأیید می کند حدیث این است هنگامی که آیه 107 سوره انبیاء نازل شد، پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم از جبرئیل پرسید: «هَلْ أَصابَک مِنْ هَذِهِ الرَّحمَة شَیءٌ؛ آیا چیزی از این رحمت عائد تو شد»؟ جبرئیل در پاسخ عرض کرد: «نَعم إنِّی کنتُ أخشی عَاقبةَ الأمر، فآمَنتُ بِک لَمّا أَثنی اللّهُ عَلی بِقَولِهِ: "ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی اَلْعَرْشِ مَکینٍ"؛[42]من از پایان کار خویش بیمناک بودم، اما به خاطر آیه ای که در قرآن بر تو نازل شد از وضع خود مطمئن شدم آنجا که خداوند مرا با این جمله مدح کرده "ذِی قُوَّةٍ عِنْدَ ذِی اَلْعَرْشِ مَکینٍ؛ جبرئیل نزد خداوند خالق عرش بلند مقام و بلند مرتبه است"».[43]

به هر حال در دنیای امروز که فساد و تباهی و ظلم و بیدادگری از در و دیوار آن می بارد، آتش جنگ ها در هر سو شعله ور است، و چنگال زورمندان بیدادگر حلقوم مستضعفان مظلوم را می فشارد، در دنیایی که جهل و فساد اخلاق و خیانت و ظلم و استبداد و تبعیض هزار گونه نابسامانی آفریده، آری در چنین جهانی مفهوم «رحمة للعالمین» بودن پیامبر از هر زمانی آشکارتر است. چه رحمتی از این بالاتر که برنامه ای آورده که عمل به آن نقطه پایانی است بر همه این ناکامی ها و بدبختی ها و سیه روزی ها. آری او و دستوراتش، برنامه و اخلاقش همه رحمت است. رحمتی برای همگان و تداوم این رحمت سرانجامش حکومت صالحان با ایمان بر تمام معموره زمین خواهد بود.[44]
مکارم اخلاقی پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم

مکارم اخلاق در روایات مختلف تفسیر شده است، از جمله در حدیث نابی از امام صادق علیه السلام می خوانیم که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی خَصَّ رَسُولَ اللَّهِ صلّی الله علیه وآله وسلّم بِمَکارِمِ الْأَخْلَاقِ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَکمْ فَإِنْ کانَتْ فِیکمْ فَاحْمَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَارْغَبُوا إِلَیهِ فِی الزِّیادَةِ مِنْهَا فَذَکرَهَا عَشَرَةً الْیقِینَ وَالْقَنَاعَةَ وَالصَّبْرَ وَالشُّکرَ وَالْحِلْمَ وَحُسْنَ الْخُلُقِ وَالسَّخَاءَ وَالْغَیرَةَ وَالشَّجَاعَةَ وَالْمُرُوءَةَ؛ خداوند متعال حضرت محمد صلّی الله علیه وآله وسلّم را به مکارم اخلاق اختصاص داد. پس [ای کسانی که پیرو آن حضرت هستید!] خود را آزمایش کنید، اگر این ویژگی های اخلاقی در وجودتان بود، خداوند عزّ وجلّ را حمد و سپاس گویید و آنها را پررنگ تر و زیادتر نمایید». سپس حضرت آنها را در ده صفت اخلاقی به شرح زیر بیان کرد: «یقین، قناعت، صبر، شکر، حلم، حسن خلق، سخاوت، غیرت، شجاعت و شخصیّت».[45]
سخن آخر: (پیروی از قهرمان اخلاق)

یکی از معجزات پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم اخلاق خوش بوده، چرا ما خوش اخلاق نباشیم؟! به چه دلیل متوسّل به خشونت می شویم؟! چرا در مقابل یک کلمه درشت، چند برابر آن را پاسخ می دهیم؟! چرا بی محبّتی را با محبّت جواب نمی دهیم؟![46]

به راستی با توجّه به اینکه پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم با استفاده از سرمایه برخورد خوب و اخلاق خوش و چهره گشاده توأم با محبّت و مهربانی، دل ها را تسخیر کرد، چرا بعضی از مسلمان ها اخمو و خشن و بدزبان هستند؟! آیا این کردار و گفتار برخلاف دستور پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم نیست؟![47]

ما که پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم را اسوه و الگوی خود می دانیم،[48] باید از آن حضرت پیروی کنیم.

البتّه ما قادر نیستیم به درجات بالای اخلاق آن حضرت برسیم؛ ولی باید در حدّ توان گام هایی در این زمینه برداریم.[49]

پژوهش؛ تهیه و تنظیم؛ معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی
دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem.ir

منابع:
1. اخلاق در قرآن.

2. طرحی نو در مسایل اخلاقی.

3. تفسیر نمونه.

[1] ملک الشعرای بهار.

[2] اخلاق در قرآن، ج1، ص17.

[3] بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏68، ص382، ح17.

[4] قلم،4؛ (اخلاق در قرآن، ج1، ص38).

[5] اخلاق در قرآن، ج‏3، ص144.

[6] سوگندهاى پر بار قرآن، ص354.

[7] پنجاه درس اصول عقاید برای جوانان، ص158.

[8] احزاب،21.

[9] طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج1، ص187.

[10] قلم،4.

[11] طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج1، ص186.

[12] اخلاق در قرآن، ج‏3، ص139.

[13] طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج1، ص187.

[14]  تفسیر نمونه، ج24، ص372.

[15] لسان العرب (ط - بیروت)، ج10، ص86 ، ماده خلق.

[16] اخلاق در قرآن، ج‏3، ص139.

[17] تفسیر نمونه، ج‏24، ص372.

[18] اخلاق در قرآن، ج‏3، ص139.

[19] سوگندهاى پر بار قرآن، ص359.

[20] کافی (ط - الإسلامیة)، ج‏1، ص266، ح4.

[21] بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏68، ص389، ح42.

[22] اخلاق در قرآن، ج‏3، ص140.

[23] آل عمران،49.

[24] شعراء،32.

[25] همان،50و51.

[26] انعام،137 و 140.

[27] نحل،59.

[28] براى مطالعۀ وضعیت عرب پیش از اسلام، ر. ک: فروغ ابدیّت (ط - قم)، ج1، ص33-68.

[29] طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج2، ص116.

[30] کشتی نجات (چهل حدیث از امام رضا (ع))، ص134.

[31] تفسیر نمونه، ج24، ص378.

[32] بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏21، ص135، ح26.

[33] همان، ج‏97، ص59، ح6.

[34] تفسیر نمونه، ج24، ص377.

[35] طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج1، ص19.

[36] آداب معاشرت در اسلام، ص245.

[37] تفسیر نمونه، ج‏3، ص142.

[38] اخلاق در قرآن، ج3، ص138.

[39] توبه،128.

[40] انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى، ص361.

[41] انبیاء،107.

[42] تکویر،20.

[43] مجمع البیان(ط- بیروت)، ج7، ص108، ذیل آیۀ مورد بحث.

[44]  تفسیر نمونه، ج13، ص526.

[45] بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏66، ص368، ح5؛ (طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج1، ص30).

[46] حسن خلق، ص69.

[47] همان، ص93.

[48] احزاب،21.

[49] طرحی نو در مسائل اخلاقی، ج2، ص121.

یادداشت

2
درس هایی از سخنان امام صادق علیه السلام
از منظر آیت الله العظمی مکارم شیرازی مدّ ظلّه العالی

پیامبر اکرم و خاندان پاکش صلوات الله علیهم أجمعین فرمانروایان سخن هستند؛ جوشش سخنان آنان از مقوله علم حضوری است، که به لطف الهی در اختیار بندگان قرار گرفته و اولیاء اللّه بی دغدغه و بدون تردید از این شراب طهور، سیراب می شوند و لا جرعه آن را سر می کشند و سرانجام در جادّه ای که مستقیم و استوار است، گام می نهند و به سوی قرب الهی و معرفت محبوب پیش می روند.[1]

بدیهی است بازشناسی احادیث معصومین علیهم السلام به مثابه گوهرهای بی بدیل است که از معدن الهی آن استخراج شده و همچون چراغی روشن جوامع بشری را نورافشانی می کند.

در نگاشته حاضر گزیده ای از سخنان امام جعفر صادق علیه السلام و شرح آن، به پیشگاه دوست داران و پیروان آن حضرت، تقدیم می شود تا همگان از خورشید پرفروغ اندیشه و فروغ عالم آرای آن حضرت، بهره مند گردند.
جرعه گوارا

امام صادق علیه السلام فرمود: «کَانَ عَلِی بْنُ اَلْحُسَینِ عَلَیهِمَا السلام یقُولُ: مَا أُحِبُّ أَنَّ لِی بِذُلِّ نَفْسِی حُمْرَ اَلنَّعَمِ وَمَا تَجَرَّعْتُ جُرْعَةً أَحَبَّ إِلَی مِنْ جُرْعَةِ غَیظٍ لاَ أُکَافِی بِهَا صَاحِبَهَا؛ همواره [جدّم] امام سجّاد علیه السلام می فرمود: دوست ندارم عزّت نفس و شرافتم را از دست بدهم حتّی اگر شتران سرخ مو نصیبم شود. و هیچ جرعه ای را برای نوشیدن گواراتر از فروبردن خشم و غیظ نمی دانم».[2]

امام چهارم علیه السلام در این روایت شریف به دو مطلب مهم، یعنی «عزّت نفس» و «کظم غیظ» اشاره کرده است.

1. عزّت نفس

عرب برای شترهای سرخ مو ارزش زیادی قائل است به گونه ای که هر کس چنین شترانی را در اختیار داشت ثروتمند محسوب می شد، بنابراین، معنای سخن امام علیه السلام چنین می شود: «بزرگ ترین ثروت ها را در مقابل ذلّت نفس نمی خواهم».

تمام کسانی که قصد اصلاح جامعه را دارند، باید از این نقطه شروع کرده، و محور و ملاک شخصیت را از مادیات به الهیات تبدیل کنند؛ و الّا همان مفاسد مالی و اخلاقی ای که قبل از پذیرش اسلام (دوران جاهلیت) وجود داشت، بروز می کند. و از آنجا که ثروت ملاک شخصیت نیست، امام سجّاد علیه السلام حاضر نمی شود عزّت نفس خود را با بالاترین ثروت ها مبادله کند.

2. فرونشاندن خشم

امام علیه السلام در جمله دوم فرمود: «هیچ جرعه ای را برای نوشیدن بهتر از نوشیدن جرعه خشم نمی دانم».

تشبیه فرونشاندن خشم به نوشیدن آب، به این دلیل است که وقتی انسان خشمناک می شود، گویا چیزی بیخ گلویش گیر کرده، و گاه تن صدایش عوض می شود، و حتّی نمی تواند حرف بزند. هنگامی که خشم خود را کنترل می کند و به حالت عادی برمی گردد، همانند کسی است که آبی نوشیده و گلویش راحت شده و مشکل صدا و سخن گفتنش حل شده است. البته این کار، کار ساده ای نیست و لذا برخی خود را کنترل نکرده و خشمشان را بیرون می ریزند و با دیگران درگیر می شوند.

مشکلات انسان غالباً در حال خشم و عصبانیت رخ می دهد. چون در آن حال سخنان ناموزون و ناشایستی می گوید، که بعدا نمی تواند جبران کند. یا عمل زشتی از او سر می زند، که تا آخر عمر سربه زیر می شود.

خطرناک ترین حالت انسان حالت عصبانیت است؛ چراکه این حالت سرچشمه بسیاری از طلاق ها و جدایی ها و قهرها و حتی قتل ها و جنگ هاست.[3] بنابراین باید مطابق ضرب المثل معروف عمل کرد: به هنگام غضب نه تصمیم نه کیفر و نه دستور.[4] چراکه عصبانیت جلوی فکر و عقل انسان را می گیرد و باید پس از فرونشاندن خشم که عقل، قادر بر تصمیم گیری صحیح خواهد بود، تصمیم گرفت.

علمای اخلاق راه هایی برای رفع عصبانیت گفته اند: از جمله اینکه اگر ایستاده است، بنشیند و اگر نشسته، برخیزد؛ محیط خود را عوض کند و به کار دیگری مشغول شود و مقداری آب بنوشد وخلاصه آن حالتش را تغییر دهد.[5]
غم گذشته را مخور

امام صادق علیه السلام فرمود: «لَمْ یکُنْ رَسُولُ اَللَّهِ صلّی الله علیه وآله وسلّم یقُولُ لِشَیءٍ قَدْ مَضَی لَوْ کَانَ غَیرُهُ؛ پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم درباره اتّفاقی که افتاده بود هرگز نمی فرمود که ای کاش چنین نمی شد».[6]

این روایتِ کوتاه، بسیار پرمعنا و کارساز است و سه نکته در مورد آن قابل توجّه و دقّت می باشد.

1. درباره گذشته افسوس مخور

بسیار اتّفاق می افتد که انسان درباره حوادث گذشته که انجام شده و کار از کار گذشته، تأسف می خورد که ای کاش چنین و چنان می شد، درحالی که توجّه ندارد اگر آن گونه که آرزو می کند واقع می شد، چه مشکلات و معضلاتی برایش رخ می داد.

مثلاً جوانی عاشق دختری شده و دوست دارد با او ازدواج کند، ناگهان مطّلع می شود که او با دیگری ازدواج کرده است.

آه و افسوسش شروع می شود که ای کاش نصیب او می شد، درحالی که نمی داند اگر با او ازدواج می کرد، ممکن بود با هم نسازند و کار به دادگاه و زندان و طلاق و جدایی می کشید. یا آن دختر مبتلا به بیماری صعب العلاجی می شد که پسر باید تمام دارایی اش را صرف درمان او می کرد و لذّتی از زندگی مشترک نمی بُرد. یا فرزند ناقص الخلقه ای از آنها به دنیا می آمد که مجبور می شدند تا آخر عمر مشکلات او را به دوش بکشند.

بنابراین، برای آنچه گذشته و ما از فلسفه آن آگاه نیستیم، افسوس نخوریم و هم چون پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم آرزوی تحقق آن را به شکل دیگر نکنیم.

2. آثار ایمان به صفات خدا

خداوند، رحمان و رحیم و جواد و کریم است. اگر به این صفات در مورد پروردگار عالم ایمان داریم، باید در آنچه اتّفاق افتاده مصلحتی قائل باشیم، که علم و دانش محدود ما از آن آگاه نیست و خداوند عالم آن را می داند و ممکن است در آینده روشن شود. بنابراین، شخص با ایمان در مقابل این حوادث صبور است و افسوس نمی خورد.

3. به فکر آینده باش

گذشته را نمی توان تغییر داد، امّا در مورد آینده می توان کاری کرد. بنابراین، وقت و نیرویت را برای کاری که انجام شدنی نیست، مصرف مکن و آن را به سمت کاری که شدنی است، هدایت کن وآینده ات را بساز.

البتّه از گذشته باید عبرت گرفت، امّا تأسف بر آن هیچ فایده ای ندارد و چیزی را عوض نمی کند. خداوند متعال می فرماید: «لِکَیلا تَأْسَوْا عَلی‏ ما فاتَکُمْ‏ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاکُم‏؛ این [ثبت بودن حوادث مختلف در لوح محفوظ] به دلیل آن است که برای آن چه از دست داده اید تأسّف نخورید، و به آنچه به شما داده است دل بسته و شادمان نباشید».[7]

حضرت علی علیه السلام فرمود: «زهد در همین دو جمله خلاصه شده است: تأسف نخوردن بر آنچه از دست داده و مغرور نشدن به آنچه دارد».[8]

با توجّه به اینکه توان و نیروی انسان محدود است، نباید آن را خرج گذشته ای کند که امکان ندارد بازگردد. اگر میوه ای که از درخت جدا شد به درخت بازگشت، بازگشت به گذشته نیز ممکن خواهد بود.

حقیقتاً نبش قبر کردن اسکلت حوادث گذشته و تشریح کردن آن، کار شایسته و عاقلانه ای نیست.[9]
بهترین عبادت!

امام صادق علیه السلام فرمودند: «أَفْضَلُ اَلْعِبَادَةِ إِدْمَانُ اَلتَّفَکُّرِ فِی اَللَّهِ وَ فِی قُدْرَتِهِ؛ برترین عبادت این است که انسان پیوسته درباره خدا و قدرتش فکر کند».[10]

به نظر می رسد که منظور از تفکّر در مورد خدا تفکّر در قدرت خداست؛ چون به ما گفته شده: «درباره ذات پاک خداوند نیندیشید که به جایی نمی رسید».[11] چگونه ممکن است یک ممکن الوجودِ محدودِ محتاجِ اسیر زمان و مکان و جسمیت و کیفیت و کمیت و مانند آن، به کنه ذات واجب الوجود نامتناهی فارغ از زمان و مکان و جسمیت و کیفیت و کمیت و مانند آن پی ببرد؟! لذا ما درباره ذات خدا علم اجمالی داریم، نه تفصیلی. زیرا علم تفصیلی به ذات خدا امکان پذیر نیست. امّا علم تفصیلی به قدرتش داریم. به همان اندازه که ذاتش در خفاست، قدرتش عیان و آشکار است.

خداوند متعال در سوره ذاریات اشاره ای به این مطلب کرده و می فرماید: «وَفِی اَلْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ * وَفِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلا تُبْصِرُون؛ و در زمین آیاتی برای جویندگان یقین است * و در وجود شما [نیز آیاتی است]، آیا نمی بینید؟!».[12]

یکی از نشانه های قدرت و عظمت خداوند در بدن انسان کبد اوست. این نشانه الهی به گونه ای ساخته شده که 900 نوع مادّه سمّی را خنثی می کند! راستی این عضو کوچک چه ساختمانی دارد؟

یکی دیگر از نشانه های قدرت و عظمت پروردگار یاخته ها یا سلول هاست. دانشمندان معتقدند: «ساختمان هر یک از این سلول ها که بسیار کوچک و ریزند و نسبت به بدن انسان، به مثابه آجرهای یک ساختمان هستند، از هر ساختمان یک شهر باعظمت، پیچیده تر است».[13] دانشمندان درباره ساختمان سلول کتاب های مختلفی نوشته اند که متجاوز از چند هزار صفحه است! آری، آثار صنع و قدرت خداوند در همه جا آشکار است، باید درباره آن بیندیشیم.

شاعر می گوید: با صد هزار جلوه برون آمدی که من با صد هزار دیده تماشا کنم تو را[14]

در ضمن در این حدیث نکته ظریفی وجود دارد و آن این که تفکّر درباره خدا باید استمرار داشته باشد و انسان همواره به قدرت او بیندیشد. همان چیزی که خداوند به آن اشاره کرده است و می فرماید: «الَّذِینَ یذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَقُعُوداً وَعَلی‏ جُنُوبِهِمْ‏ وَیتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَکَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ؛ خردمندان کسانی هستند که خدا را در حال ایستاده و نشسته، و آنگاه که بر پهلو خوابیده اند یاد می کنند؛ و در اسرار آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند؛ [و می گویند:] پروردگارا! اینها را بیهوده نیافریده ای؛ منزّهی تو! ما را از عذاب آتش نگاه دار».[15]

گاه که دچار بی خوابی می شوم، در دل شب به یکی از موجودات الهی می اندیشم و عجایب قدرت و صنعت خداوند را در ساختمان آن موجود در ذهن خود به تصویر می کشم و از آن لذّت می برم، و آرامش وجودم را فرا می گیرد و به خواب می روم.

آری، مطالعه در اسرار زمین و آسمان، و عالم حیوانات و گیاهان، و موجودات زنده دریاها، و حشرات اعماق زمین، و مهم تر از همه تفکّر درمورد ساختمان جسم خودمان، که حقیقتاً حیرت آور است، برترین عبادت محسوب می شود.[16]
ترس از خداوند؟!

داود بن کثیر رِقّی از اصحاب امام صادق علیه السلام می گوید در مورد آیه شریفه «وَ لِمَنْ‏ خافَ‏ مَقامَ‏ رَبِّهِ‏ جَنَّتان‏؛ و برای کسی که از مقام پروردگارش بترسد دو باغ بهشت است»،[17] از آن حضرت سؤال کرد. امام علیه السلام فرمود: «مَنْ عَلِمَ اَنَّ اللهَ یراهُ وَ یسْمَعُ ما یقُولُ وَ یعْلَمُ ما یعْمَلُهُ مِنْ خَیرٍ اَوْ شَرٍّ فَیحْجُزُهُ ذلِکَ عَنِ الْقَبیحِ مِنَ الاعْمالِ، فَذلِکَ الَّذی "خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی"؛[18] کسی که بداند خداوند او را می بیند و سخنانش را می شنود و [حتّی] از آنچه درباره خیر و شر در ذهنش می گذرد اطّلاع دارد، و این امور او را از کارهای قبیح و زشت باز دارد، چنین کسی از مقام پروردگارش خائف است و نفسش را از هوا و هوس بازداشته است».[19]

تفسیر قرآن به قرآن

امام صادق علیه السلام در پاسخ داود رقی، و به منظور تفسیر آیه «وَلِمَنْ‏ خافَ‏ مَقامَ‏ رَبِّهِ‏ جَنَّتان»[20] به آیه 40 سوره نازعات استدلال می کند و سه ویژگی برای «خائف مقام رب» بیان می فرماید: اوّل اینکه می داند خدا او را می بیند. دوم: توجّه دارد که خداوند سخنانش را می شنود و سوم اینکه می داند خداوند از آن چه او می داند اطّلاع دارد و از خیر و شرّ نیات او آگاه است. طبعاً کسی که این باورهای سه گانه را داشته باشد، از «مقام رب» می ترسد و به سراغ گناه و معصیت نمی رود و پاداشش بهشت است.

جنّتان چیست؟

مفسران در مورد «جنتان» مطالب زیادی گفته اند که شرح آن را در تفسیر نمونه نوشته ایم.[21] و بهترین تفسیر به شرح زیر است: به خائفین مقام رب، دو جنّت داده می شود: یکی باغ مادّی با تمام نعمت های مادّی آن از قبیل حور و قصور و غِلمان و غذاها و نعمت ها و تخت های متعدد، و دیگری باغ معنوی، که رضوان الله است. لذّت قرب پروردگار، لذّت رضای خداوند، لذّت معرفت رب الارباب، که این پاداش بزرگ تر و عظیم تر است. آیه شریفه زیر نیز اشاره به همین مطلب می کند. می فرماید: «لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ‏ مِنَ‏ اللَّهِ‏ وَاللَّهُ بَصِیرٌ بِالْعِباد؛ برای کسانی که پرهیزکاری پیشه کرده اند، [و از این سرمایه ها،[22] در راه مشروع استفاده می کنند،] در نزد پروردگارشان، باغ هایی بهشتی است که نهرها از پای درختانش می گذرد؛ جاودانه در آن خواهند بود، و همسرانی پاکیزه، و خشنودی خداوند [نصیب آن هاست]. و خدا به [اعمال] بندگان [باایمان]، بیناست».[23]

مقام رب چیست؟

بعضی معتقدند: منظور، احاطه علمی خداست. یعنی کسی که آن سه ویژگی را داشته باشد از احاطه علمی پروردگار می ترسد.

بعضی دیگر گفته اند: منظور «مواقف قیامت» است؛ اعم از عرصه محشر، دادگاه الهی، حساب و کتاب، نامه اعمال و مانند آن، و گروه سوم بر این عقیده اند که منظور از مقام رب «عدالت پروردگار» است. از عدالت پروردگار می ترسند و خوف از عدالت، بازگشت به خوف از اعمال خود انسان می کند.[24] البته این سه تفسیر منافاتی با هم ندارند و هر سه تفسیر می تواند مراد باشد.

قرآن مجید حقیقتاً کتاب عجیبی است، که گاه با یک آیه کوتاه مفاهیم متعددی را بیان می کند و درس های فراوانی می دهد. به امید اینکه ما هم در زمره خائفان مقام ربّ باشیم.[25]
آرامش درون و برون

امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِنَّ اَللَّهَ بِعَدْلِهِ وَقِسْطِهِ جَعَلَ اَلرَّوْحَ وَاَلرَّاحَةَ فِی اَلْیقِینِ وَاَلرِّضَا وَجَعَلَ اَلْهَمَّ وَاَلْحَزَنَ فِی اَلشَّکِّ وَاَلسَّخَطِ؛ خداوند متعال به مقتضای عدل و دادش راحتی و آرامش را در یقین و رضا به مقدّرات الهی، و همّ و حزن را در شک و خشم قرار داد».[26]

عوامل آسایش و راحتی

طبق روایت مورد بحث، خداوند متعال به مقتضای عدل و قسطش که هم عادل است و هم قاسط، آسایش و راحتی را در یقین و رضا قرار داده است. به نظر می رسد که «روح» به معنای آرامش معنوی و «راحت» به معنای آسایش مادّی است. خداوند متعال آرامش معنوی و آسایش مادّی را در یقین و رضا قرار داده است، یقین به ذات خدا، یقین به اوصاف و صفات جلال و جمال خدا، یقین به قدرت و قوّت الهی، یقین به رحمانیت و رحیمیت پروردگار، یقین به رازقیت خدا و مانند آن. خلاصه، هنگامی که انسان در این امور به مقام یقین برسد و راضی به مقدّرات پروردگار باشد، آسایش در دنیا و آرامش در آخرت نصیبش می شود.

منشأ ناآرامی ها و مشکلات

ریشه مشکلات و ناآرامی ها امور زیر است:

1. طوفان حوادث: زلزله ها، طوفان ها، سیلاب ها، سونامی ها ودیگر حوادث و بلاهای طبیعی یکی از عوامل و اسباب ناآرامی است.

2. دشمنان قوی و ضعیف: دشمن به هر مقدار توان و قدرت و نیرو داشته باشد همواره در حال توطئه و نقشه کشیدن است. و لذا مایه ناآرامی فکری بشر و سلب آسایش اوست.

3. فکر رزق و روزی: همواره انسان در اندیشه رزق و روزی خود و اطرافیان است که در موقع پیری و از کار افتادن چه خواهد شد؟ آیا بعد از مرگم زن و فرزندانم تأمین خواهند بود؟ بنابراین، به فکر رزق و روزی بودن، از دیگر اسباب ناآرامی هاست.

4. از دست دادن امکانات: یکی دیگر از اسباب ناآرامی ها، ترسِ از دست دادن مقام و قدرت و مال و ثروت است. با خود می گوید: اگر جوانی برود چه می شود؟ اگر از مقام و قدرتم کنار بروم چه وضعیتی پیش خواهد آمد؟.

اگر به این دو اصل (یقین و رضا) ایمان داشته باشیم؛ یقین به خدایی که قدرتش فوق قدرت همه قدرتمندان است و قادر بر حل همه مشکلات می باشد، خدایی که وعده داده روزی همه انسان ها بلکه همه جانداران را تأمین کند: «وَفِی‏ السَّماءِ رِزْقُکُمْ‏ وَما تُوعَدُون‏؛ روزی شما در آسمان است و آنچه به شما وعده داده می ‏شود».[27]

و راضی بودن به آنچه طبق مصلحت ما، درباره ما تصمیم می گیرد، همه این ناآرامی ها از بین رفته و تبدیل به آرامش می شود. اگر صفات الهی را باور کنیم، خواهیم دانست که او بد ما را نمی خواهد. خدا رحمان و رحیم و رازق و قادر و عالم است. به دشمنانش روزی می دهد، پس چگونه ممکن است دوستانش را فراموش کند؟! با چنین اعتقادی اگر پیشامدی برای انسان رخ دهد، راضی خواهد بود؛ چون اطلاعی از حال و آینده ندارد امّا خداوندِ عالَم، از همه چیز آگاه است.

کسی که چنین اعتقادی نداشته باشد، طبعاً راضی به مقدّرات الهی نمی شود و خیال می کند که خداوند به او ظلم کرده است. قلم تقدیر برای او بد و برای دیگری خوب نوشته است و این موجب سخط پروردگار می شود.

مشکل مهم بشر در عصر ما

ذکر این نکته لازم است که ایمان به خدا و روز جزا فقط به درد جهان آخرت نمی خورد، بلکه در این جهان نیز کاربرد دارد.

یکی از مسائلی که دنیای امروز از آن رنج می برد بیماری های عصبی است، و بیشترین بیماران دنیا کسانی هستند که از این گونه آلام و مشکلات رنج می برند و بیشترین کتاب ها نیز در همین موضوع نگاشته شده است. افسردگی ها، ناراحتی ها، پریشانی ها، خودکشی ها و مانند آن، همه زاییده همین ناراحتی های عصبی است که بخش مهمّی از آن به واسطه نداشتن ایمان مبتلایان به آن است. یکی از دانشمندان می گوید: «اگر می خواهید سالم باشید، دین داشته باشید، که شما را نگه می دارد!».

نتیجه اینکه انسانِ با ایمان آسایش و آرامش دارد؛ امّا آدم بی ایمان، مضطرب و ناراحت و پریشان است و در نهایت نیز دست به خودکشی می زند. سران دنیا چند روز که از قدرت کنار می روند بیمار می شوند، ولی حضرت علی علیه السلام 25 سال از قدرت کنار زده شد امّا خم به ابرو نیاورد.[28]
از غیر خدا نترسیم

امام صادق علیه السلام فرمودند: «لَیسَ شَیءٌ إِلاَّ وَلَهُ حَدٌّ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَمَا حَدُّ اَلتَّوَکُّلِ قَالَ اَلْیقِینُ قُلْتُ فَمَا حَدُّ اَلْیقِینِ قَالَ أَلاَّ تَخَافَ مَعَ اَللَّهِ شَیئاً؛ هر چیزی نشانه ای دارد. ابوبصیر می گوید: به امام علیه السلام عرض کردم: نشانه توکّل چیست؟ فرمود: یقین. عرض کردم: نشانه یقین چیست؟ فرمود: غیر از خداوند از هیچ چیز ترس و وحشت به خود راه ندهد».[29]

در این روایت به سه مطلب اشاره شده که هر کدام توضیح مختصری می طلبد: توکّل، یقین، نترسیدن از غیر خدا.

1. توکّل

حقیقت توکل، واگذار کردن امور به خداوند است. مثل اینکه بگوییم: «خدایا! من تلاش و کوششم را می کنم، و آنچه را که در توان دارم به کار می بندم، و در راهت قدم می گذارم، امّا توان و قدرت و نیروی من ناچیز و محدود، و غلبه بر هوای نفس و وسوسه های شیطان کاری بس سخت و دشوار است، تو خود در آن چه خارج از توان و قدرتم است یاری ام کن» این حقیقت توکّل است که از توحید افعالی سرچشمه می گیرد.

هنگامی که بنده بداند تمام قدرت ها به دست خداست، و او از حال همه موجودات از جمله بندگانش اطلاع دارد، و نسبت به همه موجودات رحمان و رحیم است، با چنین عقیده ای مگر می شود بر او توکّل نکند؟!

در جنگ خندق هنگامی که نعره های پی درپی و گوش خراش عمرو بن عبدود گوش مسلمانان را کَر کرده بود و هیچ کس جز علی علیه السلام حاضر به مبارزه با او نشد، پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم علی علیه السلام را آماده نبرد کرد و آنچه از امکانات در اختیار داشت به علی علیه السلام داد و او را روانه میدان کرد، امّا به همین قناعت نکرد و درباره آنچه خارج از توان و قدرتش بود دست به دعا برداشت و برای پیروزی علی علیه السلام دعا کرد.[30]

2. یقین

امام صادق علیه السلام نشانه توکّل را یقین معرفی کرده است، بنابراین، متوکّل حقیقی کسی است که به یقین رسیده باشد: «وَما لَنا أَلاَّ نَتَوَکَّلَ عَلَی اللَّهِ وَقَدْ هَدانا سُبُلَنا وَلَنَصْبِرَنَ‏ عَلی‏ ما آذَیتُمُونا وَعَلَی اللَّهِ فَلْیتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُون‏؛ چرا بر خدا توکل نکنیم با اینکه ما را به راه های [سعادت]مان رهبری کرده است؟! و ما به یقین در برابر آزارهای شما صبر خواهیم کرد [و دست از رسالت خویش برنمی داریم.] و توکّل کنندگان باید فقط بر خدا توکّل کنند».[31]

تقدیم جمله «عَلَی اللَّهِ» بر «فَلْیتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُون» در اصطلاح ادبیات عرب، دلیل بر حصر است. یعنی فقط باید بر خداوند توکّل کرد، و نیازها را تنها از سرچشمه تأمین ساخت. آری، دست نیاز را باید به سوی بی نیاز دراز کرد، نه نیازمندی هم چون خودمان و الّا به مقصد نمی رسیم و اینها نیاز به یقین دارد، که نشانه توکّل است.

3. نترسیدن از غیر خدا

نشانه یقین آن است که متوکّلِ صاحب یقین، از غیر خدا نمی ترسد و فقط در برابر عظمت او زانو می زند: «وَلا یخافُونَ‏ لَوْمَةَ لائِم‏؛ انسان های با ایمان از سرزنش هیچ ملامت گری هراس ندارند».[32]

اگر تاریخ انبیاء را مطالعه کنیم خواهیم دید که پیامبران علیهم السلام جز از خدا نمی ترسیدند و از سرزنش هیچ کس باکی نداشتند، و خداوند هم به یاری شان می آمد و با اسباب و وسایل و ابزاری ساده دشمنانشان را شکست می داد. به عنوان نمونه، مشرکان در جنگ خندق تمام قدرت و توان و نیروی خود را بسیج کرده و همه مخالفان اسلام را از سرتاسر جزیرة العرب به سمت مدینه حرکت دادند. امّا خداوند اراده کرد که با سرعت بخشیدن به جریان هوا، که اگر لحظه ای نباشد انسان جان می دهد، تندبادی به سمت آنها بفرستد که به تدریج تبدیل به طوفان شد و به قدری سرعت گرفت که خیمه های آنها به آسمان رفت و ظرف های غذایشان واژگون گشت. طوفان شن آن قدر شدید بود که آنها همدیگر را نمی دیدند و این باعث رعب و وحشت عجیبی در میان آنها شد. هنگامی که دیدند نه توان تهیه غذا دارند، و نه سرپناهی برای استراحت، و نه قادر بر دیدن همدیگرند، به ناچار عقب نشینی کردند و مفتضحانه به خانه وکاشانه خود بازگشتند.[33]

آری، اگر بر خدا تکیه کنیم و به غیر از او از هیچ کس و هیچ چیز نترسیم خداوند به ساده ترین وجه ممکن ما را حفظ می کند.

نمونه دیگر آن، هجرت تاریخی پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم از مکّه به مدینه است. هنگامی که خداوند پیامبرش را در محاصره دشمنان اسلام دید و آنها قصد جانش را کردند، خداوند اراده کرد او را در برابر مشرکان عرب حفظ کرده و او را سالم به مدینه برساند تا دینش جهانی شود. این کار را به وسیله سست ترین خانه ها یعنی چند تار عنکبوت[34] انجام داد. آری، اگر اراده خداوند تعلّق بگیرد چند تار سست عنکبوت مسیر تاریخ را تغییر می دهد. وقتی چنین خداوند قادر و متعالی داریم چگونه بر غیر او توکّل کنیم و از دیگران واهمه داشته باشیم؟![35]

پژوهش؛ تهیه و تنظیم؛ معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی
دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem.ir

منبع:
چهل حدیث اخلاقی

[1] ر.ک: پیام امام امیر المؤمنین علیه السلام، ج3، ص546.

[2] کافی (ط - الإسلامیة)، ج‏2، ص109، ح1.

[3] چهل حدیث اخلاقی، ص96.

[4] پیام امام امیر المؤمنین علیه السلام، ج10، ص386.

[5] چهل حدیث اخلاقی، ص97.

[6] بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏68، ص157، ح75.

[7] حدید،23.

[8] نهج البلاغه، حکمت 439.

[9] چهل حدیث اخلاقی، ص201.

[10] کافی (ط - الإسلامیة)، ج‏2، ص55، ح3.

[11] نهج الفصاحة (ط-تهران)، ص389، ح1171.

[12] ذاریات،20-21.

[13] برای مطالعۀ بیشتر، ر.ک: آفریدگار جهان، ص113 به بعد.

[14] دیوان اشعار فروغی بسطامی، غزل شماره 1.

[15] آل عمران،191.

[16] چهل حدیث اخلاقی، ص28.

[17] الرحمن،46.

[18] نازعات،40.

[19] کافی (ط - الإسلامیة) ، ج‏2، ص70، ح10.

[20] الرحمن،46.

[21] ر.ک: تفسیر نمونه، ج23، ص174، ذیل آیه 46 سوره الرحمن.

[22] منظور، سرمایه هایی است که در آیه قبل (آیۀ 14سورۀ آل عمران) آمده است.

[23] آل عمران،15.

[24] تفسیر نمونه، ذیل آیه 46 سوره الرحمن.

[25] چهل حدیث اخلاقی، ص135.

[26] کافی (ط - الإسلامیة)، ج‏2، ص57، ح2.

[27] ذاریات،22.

[28] چهل حدیث اخلاقی، ص50.

[29] کافی (ط - الإسلامیة)، ج‏2، ص57، ح1.

[30] فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام (ط - تهران)، ص336.

[31] ابراهیم،12.

[32] مائده،54.

[33] فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام (ط - تهران)، ص344.

[34] این مطلب از آیه شریفه 41 سوره عنکبوت «إِنَ‏ أَوْهَنَ‏ الْبُیُوتِ‏ لَبَیْتُ‏ الْعَنْکَبُوتِ‏» استفاده می شود.

[35] چهل حدیث اخلاقی، ص45.

معرفی کتاب

سیری در کتاب
«ده درس معاد شناسی»

مهم ترین ویژگى مکتب اسلام، انسان سازى بر اساس معیارهاى الهى است. لذا باید مجموعه اى دقیق و مستدل و در عین حال جالب و شیرین از اعتقادات خالص اسلامى در اختیار همگان به ویژه نسل جوان قرار گیرد تا بتوانند خود را بسازند؛ و ایمانى نیرومند که در اعمال و رفتار آن ها پرتوافکن باشد فراهم آورند؛ و هم مقدمه اى باشد براى مطالعات بیشتر.

در ميان مسائل عقيدتى هيچ مسئله اى در اسلام بعد از توحيد به اهميّت مسألۀ معاد، و اعتقاد به حيات بعد از مرگ نيست.

ذكر اين نكته نيز ضرورت دارد كه بحث هاى مربوط به معاد عموماً، و آن چه مربوط به جزئيات آن است خصوصاً، بسيار سؤال انگيز است، لذا بر عهدۀ علما، فقها، متکلمین و مفسرین اسلامی است تا براى تمام اين «سؤالات» پاسخى از خود «قرآن» يا «احاديث و دلائل منطقى عقلى» بيابند.

در این بین کتاب ارزشمند «ده درس معاد شناسی» که از سلسله دروس آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی) در اصول عقاید اسلامی است، از جمله آثاری است که با رویکردی کلی به مساله «معاد شناسی» و ابعاد مختلف آن پرداخته و به پرسش ها در این زمینه پاسخ گفته است.

ده درس معادشناسی در یک نگاه

در کتاب « درس معادشناسی» ابتدا به یک سوال مهم اشاره شده است که آیا مرگ پایان زندگی انسان هاست و یا این که مرگ تفسیری دیگر دارد که به نوعی حیاتی از مقوله دیگر است؟ معظم له در پاسخ به این سوال اساسی به تبیین مفهوم معاد پرداخته و به این نتیجه می رسد که معاد و زندگی پس از مرگ به زندگی دنیای ما نیز مفهوم می دهد و عامل مهم تربیت فردی و اجتماعی است.

مولّف هم چنین از لحاظ فطری به بررسی مقوله معاد پرداخته و رستاخیز و قیامت را عرصه کامل تجلی عدالت الهی عنوان کرده و معتقد است بارها تجلی رستاخیز را در همین دنیا مشاهده کرده ایم. ایشان بقای روح انسان را دلیل محکمی بر وجود قیامت دانسته و ادلّه جسمانیت معاد و توصیفی از بهشت و جهنم و تجسم اعمال ارائه نموده است.

ساختار اصلی کتاب

کتاب «ده درس معاد شناسی شناسی» از ده مبحث اصلى تشكيل شده است.که دروس ده گانۀ آن عبارتند از: درس اول: يك سؤال مهم مرگ پايان است يا آغاز؟؛ درس دوم: معاد به زندگي مفهوم مي دهد؛ درس سوم: نمونه دادگاه قيامت درون جان شماست؛ درس چهارم: معاد در تجليگاه فطرت؛ درس پنجم: عدل الهي و رستاخيز؛ درس ششم: رستاخيز را در همين جهان بارها ديده ايم؛ درس هفتم: معاد و فلسفه آفرينش؛ درس هشتم: بقاي روح نشانه اي بر رستاخيز؛ درس نهم: معاد جسماني و روحاني؛ درس دهم: بهشت و دوزخ و تجسم اعمال.

گزارش محتوایی اثر

مرگ، پایان یا آغاز؟

معظم له در بخش نخست کتاب به بررسی منشأ وحشت همیشگی انسان ها از مرگ پرداخته و دیدگاه های مختلف مردم نسبت به مرگ را بیان کرده و در ادامه به این مسأله رهنمون شده که مرگ تفسیری دیگر دارد که به نوعی حیاتی از مقوله دیگر است.

در فرازی از کتاب می خوانیم: هستی با هستی گره خورده است؛ و وجود با وجود آشناست؛ هرگز وجود با عدم، آشنایی ندارد. پس بیگانگی ما از نیستی کاملاً طبیعی است.

حال اگر مرگ را پایان همه چیز بدانیم و گمان کنیم با مردن همه چیز پایان می گیرد، حق داریم که از آن بترسیم و حتی از اسم و خیال آن وحشت کنیم، چرا که مرگ همه چیز را از ما می گیرد.

آثار اعتقاد به معاد

معظم له در درس دوم به آثار اعتقاد به معاد پرداخته و از جمله تأکید نموده، زندگی پس از مرگ به زندگی دنیای ما نیز مفهوم می دهد و عامل مهم تربیت فردی و اجتماعی است.

در بخشی از کتاب می خوانیم: اگر باور کنیم که دنیا «مزرعه»ای برای آخرت است؛ دنیا کشتزاری است که باید در آن بذرافشانی کنیم و محصول آن را در یک زندگی جاویدان و ابدی برگیریم...در این صورت، زندگی دنیا پوچ و نامفهوم نخواهد بود.

قیامت درون ماست

مولّف با اشاره به دادگاه «وجدان» و دادگاه «مکافات عمل» ، به تجلی رستاخیز در همین دنیا اشاره کرده و آن را ماکت کوچکی از دادگاه قیامت در درون جان ما نامیده است.

نویسنده در تبیین دادگاه «مکافات عمل» می نویسد: حکومت هایی را دیدیم که بنای جور و ظلم و ستم گذاردند و هر چه از دستشان ساخته بود کردند، اما سرانجام در همان دامی که خود بافته بودند افتادند، و عکس العمل های اعمالشان دامانشان را گرفت و چنان سقوط کردند و نابود شدند که اثری از آن ها جز لعن و نفرین باقی نماند.

در تجلی گاه فطرت

مولّف از لحاظ فطری از سه راه «عشق به بقاء»، «وجود ایمان [به معاد] در طول تاریخ بشر» و «وجود نمونه کوچک آن دادگاه بزرگ در درون جان انسان» به بررسی مقوله معاد پرداخته است.

در بخشی از کتاب آمده است: دویدن دنبال عمر طولانی، پیدا کردن اکسیر جوانی، جستجوی آب حیات، هر کدام نشانه ای از عشق و علاقه به بقاء است. اگر ما برای فنا آفریده شده بودیم، این عشق و علاقه معنی نداشت.

اثبات معاد از دریچۀ عدالت

نویسنده در ادامه رستاخیز و قیامت را عرصه کامل تجلی عدالت الهی عنوان کرده و پس از ذکر مصادیق و استدلال ها، قبول «وجود پروردگار» و «عدالت او» را مساوی با قبول وجود رستاخیز و سرای دیگر برشمرده است.

در فرازی از اثر می خوانیم: برای انسان دادگاه و محکمه ای تعیین شده که همگان بدون استثنا باید در آن حضور یابند و به جزای اعمال خود برسند و سهم خود را از عدالت عمومی جهان آفرینش دریافت دارند. آیا ممکن است نمرودها و فرعون ها و چنگیزها و قارون ها، یک عمر به ظلم و ستم ادامه دهند و حساب و کتابی برای آن ها در کار نباشد!.

نشانه های رستاخیز

در بیان مولّف، قرآن با منطق مستدل و روشن به آن ها که در مسئله معاد شک و تردید داشتند و حتی ادعای آن را دلیل بر جنون می پنداشتند پاسخ دندان شکن داده، و امکان معاد را به روشنی اثبات کرده است. نویسنده در ادامه گوشه هایی از آن نشانه ها را ذکر کرده است.

در بخشی از کتاب آمده است: اگر زندگی بعد از مرگ مفهوم نداشت، ما این صحنه [تحول طبیعت] را هر سال در برابر چشم خود نمی دیدیم؛ اگر زندگی بعد از مرگ امری محال، و سخنی جنون آمیز باشد، به صورت یک امر حسی در برابر چشمانمان تکرار نمی شود. چه فرق می کند حیات زمین بعد از مرگ یا حیات انسان بعد از مُردن!.

غایت مندی هستی

حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(مدظله العالی) با ذکر دلایل عقلی و قرآنی، بر غایت مندی آفرینش جهان و انسان به عنوان نشانۀ مهم در اثبات معاد اشاره کرده است.

در بخشی از کتاب آمده است: در دل این عالم پهناور گویی تابلوی بزرگی برای نشان دادن هدف نهایی نصب شده که گاه بر اثر عظمتش نمی توانیم آن را در لحظات نخستین ببینیم، و روی آن نوشته شده است «تربیت و تکامل».

بقای روح انسان

صاحب اثر بقای روح انسان را دلیل محکمی بر وجود قیامت دانسته و برای اثبات اصالت و استقلال و بقای روح، دلایلی روشن با عباراتی ساده و روان بیان کرده و در پایان روح را حقیقت ماورای طبیعی دانسته که با مرگ این بدن از بین نمی رود که این خود راه را برای اثبات مسئله معاد و عالم پس از مرگ، هموار می سازد.

در فرازی از اثر می خوانیم: انسان از آغاز حالت خواب را دیده بود، و هم چنین حالت مرگ را، او می دید بی آن که جسم و مادّه تغییری پیدا کند، دگرگونی عظیمی در وضع او به هنگام خواب و مرگ پیش می آید، و از همین جا فهمید که گوهر دیگری علاوه بر این جسم در اختیار اوست.

گفتنی است این کتاب به شیوه درسنامه تنظیم شده است، بدین نحو که مولّف در پایان هر فصل با طرح پرسش های مرتبط با عنوان و محتوای آن فصل؛ در ارتقای تعمیق مخاطبان نسبت به شناخت از معاد کوشیده است.

این رویکرد دقیق معظم له، آن اثر ارزشمند را از دیگر آثار مرتبط در این زمینه متمایز کرده به نحوی که می توان مدعی شد ساختار آموزشی و دستهبندی دقیق مباحث کتاب «ده درس معاد شناسی» برای تدریس در مراکز آموزشی و مدارس بسیار مناسب است و نیز منبعی بسیار ارزشمند برای کسانی است که به دنبال درک عمیق و منطقی از معاد هستند.

بی تردید مطالعه این اثر به خواننده کمک خواهد کرد تا با دیدگاهی روشن و امیدوارانه به حیات اخروی بنگرد که این مهم مسیر زندگی دنیوی او را به سوی کمال و سعادت ابدی هدایت خواهد کرد.

لازم به ذکر است اين اثر نفیس برگرفته از کتاب گران سنگ معظم له با عنوان «پنجاه درس اصول عقاید برای جوانان» است که به صورت مستقل در سال ١٣٩٠، در یک جلد و در ١٠٢ صفحه در قطع پالتویی توسط انتشارات نسل جوان منتشر شده که تا کنون نیز چندین مرتبه تجدید چاپ شده است.

معارف اسلامی

امام حسن عسکری علیه السلام و ارتباط با شیعیان
از طریق شبکه وکالت

پرسش:
امام عسکری(علیه السلام) چگونه با شیعیان ارتباط داشتند؟

پاسخ اجمالی:
در زمان امام عسکری علیه السلام شیعیان در شهرهاى متعددى مانند: کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آوه، مدائن، خراسان، یمن، رى، آذربایجان، سامرّاء، و... پراکنده بودند. این پراکندگی وجود سازمان ارتباطى منظمى را ایجاب مى‏کرد تا پیوند شیعیان را با حوزه امامت از یک سو، و ارتباط آنان را با همدیگر از سوى دوم برقرار سازد. امام نمایندگانى از میان شخصیت هاى برجسته شیعیان، برگزیده و در مناطق متعدد منصوب کرده و با آنان در ارتباط بود. علاوه بر آن، امام از طریق اعزام پیک ها و همچنین از طریق مکاتبه با شیعیان ارتباط داشتند.

پاسخ تفصیلی:
در زمان امام عسکرى(علیه السلام) تشیع در مناطق مختلف و شهرهاى متعددى گسترش و شیعیان در نقاط فراوانى تمرکز یافته بودند. شهرها و مناطقى مانند: کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه (آوه)، مدائن، خراسان، یمن رى آذربایجان، سامرّاء، جرجان و بصره از پایگاههاى شیعیان به شمار مى‏رفتند. در میان این مناطق، به دلائلى، سامرّاء، کوفه، بغداد، قم و نیشابور از اهمیت ویژه اى برخوردار بود.(1)

گستردگى و پراکندگى مراکز تجمع شیعیان، وجود سازمان ارتباطى منظمى را ایجاب مى‏کرد تا پیوند شیعیان را با حوزه امامت از یک سو، و ارتباط آنان را با همدیگر از سوى دوم برقرار سازد، و از این رهگذر، آنان را از نظر دینى و سیاسى رهبرى و سازماندهى کند.

این نیاز، از زمان امام نهم احساس شد و پس از آن با تشکیل شبکه ارتباطى وکالت و نصب نمایندگان در مناطق گوناگون، به مورد اجرا گذاشته ‏شد.

این برنامه در زمان امام عسکرى (علیه السلام) نیز تعقیب گردید: به گواهى اسناد و شواهد تاریخى، امام عسکرى ر نمایندگانى از میان چهره‏ هاى درخشان و شخصیتهاى برجسته شیعیان، برگزیده، در مناطق متعدد منصوب کرده و با آنان در ارتباط بود و از این طریق پیروان تشیع را در همه مناطق زیر نظر داشت. از میان این نمایندگان، مى‏توان از «ابراهیم بن عبده»، نماینده امام در «نیشابور»، یاد کرد.

امام طى نامه مفصلى خطاب به «اسحاق بن اسماعیل» و شیعیان نیشابور، پس از توضیح نقش امامت در هدایت امت اسلامى، تشریح ضرورت و اهمیت پیروى از امامان و هشدار از سرپیچى از فرمان امام نوشت:
«... اى اسحاق! تو فرستاده من نزد ابراهیم بن عبده هستى تا وى به آنچه من در نامه‏ اى که توسط محمد موسى نیشابورى فرستاده‏ ام عمل کند. تو و همه کسانى که در شهر تو هستند موظفید بر اساس نامه مزبور عمل کنید.

ابراهیم بن عبده این نامه مرا براى همه بخواند تا جاى سؤال و ابهامى باقى نماند... درود و رحمت فراوان خدا بر ابراهیم بن عبده و بر تو و همه پیروان ما باد! همه کسانى که از پیروان من و از مردم شهر تواند و این نامه را بخوانند و کسانى که در آن ناحیه از حق منحرف نشده اند، باید حقوق مالى ما را به ابراهیم بن عبده بپردازند و او نیز باید آن را به «رازى»(2) یا به کسى که وى معرفى مى‏کند، تحویل بدهد، و این دستور من است..».(3)

از این نامه، علاوه بر موضوع جمع آورى وجوه مالى شیعیان که اهمیت بسزایى در تقویت و تحکیم وضع اقتصادى جبهه تشیع داشت، استفاده مى‏شود که نمایندگان امام داراى سلسله مراتبى بودند و حوزه فعالیت هر کدام از آنان مشخص بود و وجوه جمع آورى شده مى‏بایست در نهایت به دست وکیل اصلى برسد و او به امام برساند.

امام، گویا براى تقویت و تثبیت موقعیت ابراهیم بن عبده و نیز براى روشن ساختن شعاع حوزه فعالیت او، طى نامه‏ اى به «عبدالله بن حَمْدِویه بیهقى» چنین نوشت:
«من ابراهیم بن عبده را براى دریافت حقوق مالى آن سامان و ناحیه شما منصوب کردم و او را وکیل امین و مورد اعتماد خویش نزد پیروان خود قرار دادم. تقوا در پیش گیرید و مراقب باشید و وجوه مالى واجب را بپردازید که هیچ کس در ترک یا تأخیر پرداخت آن معذور نیست...».(4)

گویا برخى از شیعیان در مورد اصالت خط و نامه امام درباره ابراهیم ایجاد شبهه و تردید کرده احتمال داده بودند که مجعول باشد، از اینرو امام طى نامه جداگانه‏ اى نوشت:
«نامه اى که درباره وکالت ابراهیم از ناحیه من - جهت دریافت حقوق مالى مربوط به من از شیعیان آن منطقه - رسیده، به خط خود من است...»(5)

یکى دیگر از نمایندگان امام «احمد بن اسحاق بن عبدالله قمى اشعرى»، از یاران خاص امام و از شخصیتهاى بزرگ شیعى در قم، بود.

بعضى از دانشمندان علم رجال، از او به عنوان رابط بین قمیها و امام و از جمله اصحاب خاص آن حضرت یاد کرده اند.(6) اما دانشمندان دیگر، او را وکیل و نماینده امام دانسته اند.(7) از روایتى در «بحار الأنوار» استفاده مى‏شود که او نماینده امام در موقوفات قم بوده است.(8)

«محمد بن جریر طبرى» مى‏نویسد: احمد بن اسحاق قمى اشعرى، استاد شیخ صدوق، نماینده امام ابو محمد عسکرى بود. وقتى که آن حضرت درگذشت، وکالت حضرت صاحب الزمان را به عهده گرفت. از طرف حضرت نامه هایى خطاب به او صادر مى‏شد، و او وجوه و حقوق مالى قم و اطراف آن را گرد آورى نموده و به امام مى‏رساند.(9) احمد بن اسحاق صدو شصت کیسه طلا و نقره را که از شیعیان قم گرفته بود، به امام تسلیم کرد(10) و این، حجم چشمگیر و جوه جمع آورى شده را نشان مى‏دهد.

«ابراهیم بن مهزیار» اهوازى، یکى دیگر از وکلاى امام بود. اموالى از بیت المال نزد او جمع آورى شده بود و موفق نشده بود به حضرت عسکرى تحویل دهد. پس از شهادت امام، هنگامى که ابراهیم بیمار شد، به فرزندش محمد وصیت کرد که آن اموال را به محضر حضرت صاحب الزمان برساند. او نیز این مأموریت را انجام داد و به جاى پدرش به نمایندگى امام دوازدهم منصوب گردید.(11)

در رأس سلسله مراتب وکلاى امام، «محمد بن عثمان عَمْرى» قرار داشت که وکلاى دیگر، به وسیله او با امام در ارتباط بودند. آنان نوعاً اموال و وجوه جمع آورى شده را به وى تحویل مى‏دادند و او به محضر امام مى‏رساند.(12)

علاوه بر شبکه ارتباطى وکالت، امام از طریق اعزام پیکها نیز با شیعیان و پیروان خود ارتباط برقرار مى‏ساخت و از این رهگذر مشکلات آنان را برطرف مى‏کرد. در این زمینه، به عنوان نمونه، مى‏توان از فعالیتهاى «ابوالأدیان»، یکى از نزدیکترین یاران امام یاد کرد.(13) او نامه‏ ها و پیام هاى امام را به پیروان آن حضرت مى رساند، و متقابلاً نامه‏ ها، و سؤال ها، مشکلات، خمس و دیگر وجوه ارسالى شیعیان را دریافت نموده و در سامرّاء به محضر امام عسکرى مى‏ رساند.

گذشته از پیکها، امام از طریق مکاتبه نیز با شیعیان ارتباط برقرار مى‏ساخت و از این رهگذر آنان را زیر چتر هدایت خویش قرار مى‏داد. نامه ‏اى که امام به «ابن بابویه» نوشته نمونه ‏اى از این نامه ‏ها است.(14) از این گذشته، امام دو نامه به شیعیان قم و آبه (آوه) نوشته است که متن آنها در کتابهاى ما مضبوط است.(15) نامه ‏هاى دیگرى نیز به مناسبتهاى دیگر از امام در دست است. بر اساس روایتى، امام عسکرى بامداد روز هشتم ربیع الأول سال 260 ه، اندکى پیش از رحلت، نامه ‏هاى فراوانى به مردم مدینه نوشت.(16)

امام عسکرى - علیه السلام – برغم تمامى محدودیت هاى و کنترلهایى که از طرف دستگاه خلافت به عمل مى‏آمد، یک سلسله فعالیتهاى سیاسى را رهبرى مى‏کرد که با گزینش شیوه‏ هاى بسیار ظریف پنهانگارى، از چشم بیدار و مراقب جاسوسان دربار، بدور مى‏ ماند. در این زمینه نمونه ‏هاى فراوانى به چشم مى ‏خورد که ذیلاً دو مورد آن را از نظر خونندگان محترم مى ‏گذرانیم:
1 - «عثمان بن سعید عَمْرى» که از نزدیکترین و صمیمى‏ترین یاران امام بود،(17) زیر پوشش روغن فروشى فعالیت مى‏کرد. شیعیان و پیروان حضرت عسکرى (علیه السلام) اموال و وجوهى را که مى‏خواستند به امام تحویل دهند، به او مى‏ رساندند و او آنها را در ظرفها و مشکهاى روغن قرار داده و به حضور امام مى‏رساند.(18)

2 - «داود بن اسود»، خدمتگزار امام که مأمور هیزم کشى و گرم کردن حمام خانه حضرت عسکرى بود، مى‏ گوید: این چوب را بگیر و نزد «عثمان بن سعید» ببر و به او بده. من چوب را گرفته روانه شدم. در راه به یک نفر سقّا برخوردم. قاطر او راه مرا بست. سقا از من خواست حیوان را کنار بزنم. من چوب را بلند کردم و به قاطر زدم. چوب شکست و من وقتى محل شکستگى آن را نگاه کردم، چشمم به نامه هایى افتاد که در داخل چوب بوده است! بسرعت چوب را زیر بغل گرفته و برگشتم و سقا مرا به باد فحش و ناسزا گرفت...
وقتى به در خانه امام رسیدم، «عیسى» خدمتگزار امام کنار در به استقبالم آمد و گفت: آقا و سرورت مى‏گوید: چرا قاطر را زدى و چوب را شکستى؟ گفتم: نمى‏ دانستم داخل چوب چیست؟ امام فرمود: چرا کارى مى‏کنى که مجبور به عذر خواهى شوى؟ مبادا بعد از این چنین کارى کنى، اگر شنیدى کسى به ما ناسزا (هم) مى‏گوید، راه خود را بگیر و برو و با او مشاجره نکن. ما، در شهر بد و دیار بدى به سر مى ‏بریم، تو فقط کار خود را بکن و بدان گزارش کارهایت به ما مى ‏رسد.(19)

این قضیه نشان مى‏ دهد که امام، اسناد، نامه ‏ها و نوشته هایى را که سرّى بوده، در میان چوب، جاسازى کرده و براى «عثمان بن سعید» که شخص بسیار مورد اعتماد و رازدارى بوده، فرستاده بوده و این کار را به عهده مأمور حمام که کارش هیزم آوردن و چوب شکستن و امثال اینها بوده - و طبعاً سوء ظن کسى را جلب نمى‏کرده واگذار کرده بوده است، ولى بر اثر بى احتیاطى او، نزدیک بوده این راز فاش شود!(20)

(1). طبسى، شیخ محمد جواد، حیاه الامام العسکرى، ط 1، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1371 ه.ش، ص 223 - 226. و نیز ر. ک به: الشیخ محمد حسین المظفر تاریخ الشیعه، قم، مکتبه بصیرتى، صفحات: 62، 78، 102.
(2). ظاهراً مقصود، احمد بن اسحاق رازى، یکى از بزرگان شیعیان اهل رى، و یکى دیگر از نمایندگان امام عسکرى است. (ر. ک به: حیاه الامام العسکرى، شیخ محمد جواد طبسى، ص 332).
(3). طوسى، اختیار معرفه الرجال (معروف به رجال کشّى)، مشهد، دانشگاه مشهد، ص 575 - 580، حدیث 1088؛ مجلسى، بحار الأنوار، ط 2، تهران، 1395 ه.ق، ج 50، ص 219 - 323، این نامه به اختصار در تحف العقول (ص 484) نیز آمده است.
(4). طوسى، اختیار معرفه الرجال (معروف به رجال کشّى)، مشهد، دانشگاه مشهد، ص 575 - 580، حدیث 1089.
5). طوسى، اختیار معرفه الرجال (معروف به رجال کشّى)، مشهد، دانشگاه مشهد، ص 575 - 580، حدیث 1089.
(6). نجاشى، فهرست اسما مصنفى الشیعه، قم، مکتبة الداورى، ص 66؛ شیخ طوسى، الفهرست، مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، 1351 ه.ش، ص 23.
(7). طبسى، حیاه الامام العسکرى، ص 333.
(8). بحار الانوار، ج‏ 50، ص 323.
(9). دلائل الامامه، الطبعه الثالثه، قم منشورات الرضى، 1363 ه.ش، ص 272.
(10). طبرسى، الاحتجاج، نجف، المطبعه المرتضویه، 1350، ص 257.
(11). شیخ مفید، الارشاد، قم، مکتبه بصیرتى، ص 351؛ طبرسى، أَعلام الورى، الطبعه الثالثه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ص 445؛ تسترى، شیخ محمد تقى، قاموس الرجال، الطبعه الثانیه، قم، مؤسسه النشر الاسلامى التابعه لجامعه المدرسین، ج‏ 1، ص 316؛ کلینى، اصول کافى، تهران، مکتبه الصدوق، 1381 ه.ق، ج‏ 1، ص 518.
(12). طوسى، اختیار معرفه الرجال، مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، 1348 ه.ش، ص 532، حدیث 1015؛ تسترى، همان کتاب، ج 1، ص 315، عَمرى بعدها به وکالت از طرف حضرت صاحب الزمان - عج - منصوب گردید.
(13). ابو الأدیان على بصرى، در اواخر قرن سوم هجرى در گذشته و کنیه او در اصل «ابوالحسن» بوده است، نامبرده به این جهت به ابوالأدیان شهرت یافته بود که با پیروان تمام دینها مناظره مى‏ کرد و مخالفین را مجاب مى‏ نمود (مدرس تبریزى، محمد على، ریحانه الأدب، چاپ سوم، تهران، کتابفروشى خیام، 1347 ه.ش، ج‏ 7، ص‏ 570). انتخاب ابوالأدیان براى انجام این مأموریت، نشان مى‏ دهد که حضرت افراد ویژه‏ اى را به این کار مى‏ گمارده است.
(14). ابن شهر اشوب، مناقب آل ابى طالب، قم، کتابفروشى مصطفوى، ج‏ 4، ص 425؛ مجلسى، بحار الأنوار، ج‏ 50، ص 317؛ فیض کاشانى، معادن الحکمه فى مکاتیب الأئمه، قم مؤسسه النشر الاسلامى التابعه لجماعه المدرسین، ط 2، 1409 ه.ق، ج‏ 2، ص 265.
(15). فیض کاشانى، معادن الحکمه فى مکاتیب الأئمه، قم مؤسسه النشر الاسلامى التابعه لجماعه المدرسین، ط 2، 1409 ه.ق، ج‏ 2، ص 264؛ مجلسى، بحار الأنوار، ج‏ 50، ص 317.
(16). مجلسى، بحار الأنوار، ج‏ 50، ص 331.
(17). عثمان بن سعید بعدها به افتخار نمایندگى امام دوازدهم در غیبت صغرى نائل گردید.
(18). شیخ طوسى، الغیبه، تهران، مکتبه نینوى الحدیثه، ص 214، حاج شیخ عباس قمى، سفینه البحار، تهران، کتابخانه سنائى، ج‏ 2، ص 158.
(19). ابن شهر اشوب، مناقب، قم کتابفروشى مصطفوى، ج‏ 4، ص 427.
(20). گردآوری از کتاب: سیره پیشوایان، مهدی پیشوایی، موسسه امام صادق(علیه السلام)، قم، 1390ه.ش، ص 632.

احکام شرعی

احکام بیمه

استفاده از دفترچه بیمه دیگران
استفاده از دفترچه بیمه دیگران چگونه است؟ آیا تحقیق و تفحّص توسّط پزشک لازم است؟
با توجّه به اينكه اين كار مخالف ضوابط اداره بيمه است و در ابتدا با بيمه شده شرط مى شود، جايز نيست. هر چند اداره بيمه در ارائه برخى از خدمات خود كوتاهى كند؛ ولى براى طبیب، تفحّص لازم نیست.

مالک پول حاصل از فسخ قرار داد بیمه فرزند
اگر کسی فرزند نابالغ خود را بیمه عمر کند و هزینه ای پرداخت کند و قرارداد را فسخ کند پول پس گرفته مال پدر است یا فرزند؟
متعلق به کسی است که بیمه به نفع او انجام شده است.

جنبه ارث نداشتن وجه پرداختی بیمه عمر
آیا وجه پرداختى بیمه عمر به منتفع، بعنوان ما ترک متوّفى محسوب مى شود؟
وجه مزبور جنبه ارث ندارد و باید طبق ضوابط بیمه، عمل شود.

لزوم رعایت شرایط کلی عقود در قرار داد بیمه عمر
آیا اساساً انعقاد عقد بیمه عمر صحیح است؟
عقد بیمه عقد صحیحى است، البتّه باید شرایط کلّى عقد، مانند عقل و بلوغ و اختیار و روشن بودن امور مربوط به قرارداد، در آن رعایت شود و باید طبق آن عمل شود.

جبران نپرداختن حق بیمه کارمندان که از حقوقشان کسر شده
کسی که وظیفه داشته قسمتی از حقوق کارمندان را که بابت بیمه کسر می شود را به بیمه پرداخت کند در موارد دیگر هزینه کرده و بالتبع حقوقی که بیمه به آنها پرداخت می کند به نسبت کم شده است می خواهد جبران کند چگونه باید عمل کند؟
معادل پول را باید به بیمه بپردازد و خسارت کارمندان را نیز جبران کند.

جنبه ارث نداشتن وجه پرداختی بیمه عمر
آیا وجه پرداختى بیمه عمر به منتفع، بعنوان ما ترک متوّفى محسوب مى شود؟
وجه مزبور جنبه ارث ندارد و باید طبق ضوابط بیمه، عمل شود.

بیمه کردن اموال دیگران و تملک خسارت پرداختی بیمه
پدرم باغ خرمایی دارد که محصولات ان را بیمه میکند اگر خسارت دید بیمه خسارت را پرداخت میکند، اگر با رضایت کامل پدرم، بیمه را من پرداخت کنم و مبلغی که بیمه به عنوان خسارت پرداخت میکند من بردارم آیا این کار جایز است؟
در صورتی که مخالف قوانین بیمه نبوده و با رضایت پدر انجام شود مانعی ندارد.

دریافت وجه بیمه بیکاری با ترفند و پنهان کاری
مديريّت يك شركت خصوصى ١٦٠ نفر از كارگران استخدامى خود را بيكار كرده و حقوق يك سال بيكارى را با ترفند و پنهان كارى از سازمان تأمين اجتماعى گرفته و به كارگران نداده، بعد از يك سال قول شروع به كار دوباره به كارگران داده است. اين كار چه حكمى دارد؟
در صورتى كه واقعاً گروهى از كارگران بيكار شده اند و بيمه براى آنها حقوق داده هيچ كس جز كارگران نمی تواند در آن تصرّف كند.

فروش ماشین به قصد صحنه سازی و گرفتن خسارت از بیمه
فردی ماشین خود را فروخته به شخصی که میخواست با یک صحنه سازی از بیمه ماشین استفاده کند و از شرکت بیمه خسارت بگیرد ، البته آن فرد کما بیش در جریان کار آن شخص بوده ولی به خاطر خجالت مجبور شده ماشینش را به او بفروشد و اصلا دوست نداشته وارد این ماجرا بشود ، الان تکلیف او چیست؟
اصل انجام این کار اشکال داشته امّا در حال حاضر جبران خسارت شرکت بیمه بر عهده شما نیست.

تشکیل پرونده بیمه خارج از ضوابط معمول آن
بنده حدود ٦ سال پیش با شخصی تصادف کردم و دچار نقص عضو شدم. از آن جا که راننده وضعیت مالی مناسبی نداشت و بیمه هم نبود، یکی از آشنایان ما که مدیر یکی از مراکز بیمه است، بیمه ای به نام راننده به تاریخ روز قبل از تصادف صادر کرد و با این کار بیمه مبلغ ٤ میلیون تومان به ما پرداخت کرد که از این مقدار ٨٠٠ هزار تومان را بیمه گذار برداشت. حالا ما پشیمان شده و تصمیم به بازپرداخت پول گرفته ایم. لطفاً ما را راهنمایی کنید، آیا پولی را هم که بیمه گذار برداشته ما باید پرداخت کنیم؟
با توجه به این که شما کمک به انجام این کار کرده اید، شما در برابر آن نیز مسئول هستید.