طلیعه سخن
سوم و چهارم و پنجم جمادی الثانی طبق بعضى از روايات مصادف با ايّام شهادت حضرت فاطمۀ زهرا عليها السلام است.
از آن جا كه ماه جمادى الثّانى بيش از هر ماه ديگر، آميخته با نام مبارك بزرگ ترين بانوى جهان، سيدة نساء العالمين من الاوّلين و الآخرين حضرت فاطمۀ زهرا عليها السلام مىباشد، پيروان مكتب اهلبيت عليهم السلام در روزهاى آغازين ماه، بساط غم و اندوه مى گسترانند، و غرض از اين مراسم آگاهى بيشتر از فضايل و مظلومیت آن حضرت است.
زندگانی بانوی اسلام با این که کوتاه بود، دوران های مختلفی داشت. همه دوران های زندگانی ایشان پر تلاطم بود.
مطابق نقل مشهور، ایشان در سال پنجم بعثت متولد شدند زمانی که دشمنان اطراف پیامبر صلی الله علیه و آله را احاطه کرده بودند و هر روز مشکل تازه ای برای ایشان پیدا می شد. دو سال بعد داستان شعب ابیطالب پیش آمد. زهرای دو ساله با مادرش و پدرش سه سال در شعب ابیطالب بودند و این دختر خردسال چه دوران سختی را گذارنده و بعد از رحلت مادرش، هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه و مسائل بعدی را درک کرد و تازه بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله آغاز طوفان های جدید بود.
آری با رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله طوفان هاى تازهاى از حوادث پيچيده و بحرانى وزيدن گرفت. احقاد و كينه هاى بدر، خيبر و حنين كه در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله در زير خاكستر پنهان بود آشكار گشت.
احزاب منافقين به جنب و جوش افتادند تا هم از اسلام انتقام بگيرند، و هم از خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله. و فاطمۀ زهرا عليها السلام در مركز اين دايره بود كه تيرهاى زهرآگين دشمنان از هر سو به سوى آن پرتاب مى شد.
در ماجرای جانسوز فدک، هنگامی که داستان خیبر پیش آمد و مولا علی علیه السلام با رشادت آن را گشودند، یهودیان گفتند: ای رسول الله ما نصف فدک را در اختیار شما قرار می دهیم و با شما صلح می کنیم در مقابل آن از ما حمایت کنید و پیامبر صلی الله علیه و آله هم قبول کردند و در این موقع آیه شانزده سوره اسراء نازل شد که ای پیغمبر حق ذوی القربی را بپرداز.
بعد از این آیه پیغمبر صلی الله علیه و آله فدک را به فاطمه سلام الله علیها بخشید، این سخن را تنها ما نمی گوییم بلکه دانشمندان بزرگ اهل تسنن هم گفته اند.
متأسفانه مدتی از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله نگذشته بود که فدک را گرفتند اما کاش فقط مصادره کرده بودند، ولی به چه صورت و بهایی گرفتند، با چه جنایاتی گرفتند و بعد داستان فدک در طول تاریخ به یک داستان عجیب تبدیل شد.
بی شک فدک یک سند است و باید در تاریخ اسلام بماند و بسیاری از مبهمات را روشن کند و پرده از روی اسرار بردارد.
بانوى اسلام عليها السلام بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله و قبل از شهادت مورد ستم هاى زيادى واقع شد، ستم هايى كه بيمارى جانكاه او از آن ريشه مى گرفت، عجبا كه او هيچ از درد خويش سخن نگفت، و محور تمام سخنان او مسألۀ غصب خلافت و مظلوميت على عليه السلام و خطرات آيندۀ اين انحراف بزرگ براى امت اسلامى بود.
روح بزرگ زهرا عليها السلام برتر از آن است كه از خودش و دردهايش هر چند بزرگ بود سخن بگويد، و بلندپروازتر از آن است كه حتى تا اين حد صعود كند، او فقط از امام و همسر محبوبش على عليه السلام و دردهاى او سخن گفت. و اين بهترين نشانۀ ايثار آن بانوى زنان جهان است.
آری امیرمؤمنان علی علیه السلام مظلوم بود، امام حسین علیه السلام پیشوای مظلومان است اما فاطمه زهرا سلام الله علیها با همه مظلومان متفاوت است و این مظلومیت نه تنها چیزی از مقام فاطمه زهرا سلام الله علیها نکاسته است، بلکه بر عظمتش افزوده است.
همان گونه که در زیارت نامه آن حضرت آمده است وی از تمام جهات مظلوم است و یکی از این مظلومیت ها این است که قبر و زمان شهادت وی روشن نیست.
بی شک ابهامات در خصوص زمان شهادت و محل دفن حضرت زهرا سلام الله علیها می تواند تفسیری بر بسیاری از مسایل مبهم بعد از پیغمبر صلی الله باشد یعنی با این ابهام یک سلسله مسایل روشن و آشکار می شود و معلوم می گردد بعد از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله چه طوفان هایی در خصوص مسئله ولایت و خلافت روی داد که اگر نبود این طوفان ها چرا چنین ابهامی در خبر و روز شهادت ایشان می باشد.
در خاتمه باید تأکید نمود اقامه عزاداری در ایام و لیالی شهادت سیده نساءالعالمین من الاولین و الآخرین، فاطمه زهرا سلام الله علیها از افضل قربات است. لذا همه باید توجه داشته باشند به گونه ای مراسم عزای حضرت صدیقه طاهره را انجام دهند که مورد رضایت امام زمان ارواحنا له الفدا باشد. در این ایام ممکن است برخی برای اختلاف افکنی شعارهایی بدهند یا مطالب و مسائلی بگویند که ایجاد اختلاف بین شیعه و سنی کند و بهانه به دست دشمنان اهل بیت بدهد و جان پیروان این مکتب به خطر بیفتد. از این رو می گوییم مراقب باشید، نصیحت کنید؛ همه اوضاع و شرایط را در نظر بگیرند و به مسئولیت های خود توجه داشته باشند؛ مسائل تفرقه افکن در کار نباشد اما هر چه می خواهید به عزاداری ها و فضائل آن بانو اهمیت دهید و آن ها را تبیین کنید.
امیدواریم در سایه لطف و عنایت آن بانوی بزرگوار همه ما بتوانیم خادمان خوبی برای اسلام و مکتب اهل بیت علیهم السلام باشیم و عظمت نظام و کشور را حفظ کنیم.
پیام ها و بیانات
پیام تسلیت حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی دامت برکاته
درپی درگذشت آیت الله شبیری زنجانی طاب ثراه
بسم الله الرحمن الرحیم
إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ
ارتحال فقیه فرزانه و مرجع وارسته، حضرت آیتالله آقای حاج سید موسی شبیری زنجانی (طاب ثراه) موجب تأثر و تأسف فراوان گردید.
فقدان این عالم ربانی که سالیان متمادی از عمر پربرکت خویش را در راه ترویج معارف اهلبیت (علیهمالسلام)، تربیت شاگردان، ارشاد مؤمنان و هدایت مقلدان سپری نمود، ضایعهای سنگین برای حوزههای علمیه و جامعه مؤمنان است.
بیتردید، آثار علمی و تربیتی و خدمات ارزشمند آن فقیه عالیقدر، باقیات صالحاتی است در این دنیا که به فضل الهی زاد المعاد ایشان و مایه رفعت درجات در آخرت خواهد بود.
خاطرات خوش دوران طلبگی در کنار ایشان و شهیدان دکتر بهشتی و امام موسی صدر (رحمة الله علیهم) و دقت نظر و عمق علمی وی در حلقه مباحثه آن زمان هرگز از یاد نخواهد رفت.
اینجانب این ضایعه مؤلمه را به محضر حضرت ولیّعصر (أرواحنا فداه)، حوزههای علمیه، شاگردان، مقلّدان و ارادتمندان آن فقید سعید، بهویژه فرزندان مکرّم و بیت شریف ایشان، تسلیت عرض نموده و از درگاه احدیت برای آن مرحوم، علوّ درجات و حشر با اولیای الهی، و برای بازماندگان، صبر جمیل و اجر جزیل مسئلت دارم.
پیام تسلیت حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی دامت برکاته
درپی درگذشت آیت الله حاج شیخ زین العابدین قربانی طاب ثراه
بسم الله الرحمن الرحیم
إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ
خبر ارتحال عالم مجاهد، آیت الله حاج شیخ زین العابدین قربانی رحمة الله علیه، موجب تأسف و تأثر گردید.
مجاهدتهای ایشان در دوران مبارزات، تحمل سختیها و مصائب در مسیر نهضت اسلامی، و خدمات علمی، فرهنگی و اجتماعی آن مرحوم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بهویژه در دوران تصدی مسئولیت خطیر امامت جمعه استان گیلان، در خاطر مردم شریف و قدرشناس این خطه باقی خواهد ماند و انشاءالله ذخیرهای ارزشمند برای یوم المعاد ایشان خواهد بود.
اینجانب این ضایعه را به مردم شریف استان گیلان، ارادتمندان و علاقهمندان آن مرحوم، و بهویژه بیت مکرم ایشان تسلیت عرض نموده، از درگاه خداوند متعال برای آن فقید سعید، علوّ درجات و رحمت واسعه الهی را مسئلت دارم.
گزارش تصویری
مراسم بزرگداشت هفتمین شب ارتحال فقیه عالیقدر آیت الله العظمی شبیری زنجانی رحمة الله علیه
مقـالـه
جایگاه عبادت در منظومه فکری آیت الله العظمی مکارم شیرازی
مجموعه مقالات منظومه فکری آیت الله العظمی مکارم شیرازی، دفتر دوّم ـ ابوالحسن غفاری [١]
چکیده:
عبادت، عالی ترین ارتباط انسان با خالق هستی است. عبادت در اسلام عرصه گسترده ای را در برگرفته است. از این رو هر عمل فردی، اجتماعی، سیاسی که به قصد جلب رضایت پروردگار و تقرّب به او انجام می شود عبادت است. یکی از مصادیق مهم عبادت «توسّل» است که در آن انسان نیازمند به خدا بر اولیای الهی توسّل می جوید. این توسّل بنابر صریح آیات و روایات نه تنها شرک نیست، بلکه امری مجاز و مشروع است؛ زیرا به معنای مستقل دانستن پیامبر و امام نیست، بلکه معیار در توسّل، اذن خداوند است.
گفتار اول: کلیات
الف) مفاهیم
١. چیستی عبادت
عبادت در لغت به معنای «طاعت» و تعبد به معنای «تنسّک» است.[٢] «العِبادةُ: الطاعةُ». واژه «عبد» از عبادت به معناى بنده گرفته شده است، واژه «عبد» در لسان العرب[٣] و كتاب العین،[٤] گاه به هر انسانى گفته مى شود، خواه برده باشد یا آزاد (چراكه همه انسانها بنده خدا هستند) و گاه به خصوص بردگان اطلاق مى شود. راغب می گوید: «عَبْد» به چهار معنی گفته می شود: بردگانى كه خرید و فروش مى شوند؛ عبد به معناى مخلوق؛ عبد به معناى كسى كه در مقام عبادت و خدمت است كه این خود بر دوگونه است: بنده خدا و بنده دنیا. لذا گاهى گفته مى شود «عِبادُ الرِّحْمن» و گاه گفته مى شود «عَبیدُ الدُّنْیا»؛ در مجمع البحرین آمده است كه این واژه گاهى به معناى حزب و گروه نیز به كار مى رود و آیه شریفه «فَادْخُلِی فِی عِبَادِى؛ پس در سلك بندگان (خالص) من در آى» (فجر:٢٩) به این معنا اشاره دارد. [٥]
عبادت در اصطلاح به معنای آخرین حد تواضع است كه به عنوان تعلق و وابستگى مطلق و تسلیم بى قید و شرط «عابد» در برابر «معبود» انجام مىگیرد. با توجّه به اینکه كلمه «عبادت» با واژه « عبد» ریشه مشترك دارد، توجّه به مفهوم عبد (بنده) روشن مى سازد كه در حقیقت، عبادت كننده با عبادت خود نشان مى دهد كه در برابر معبود تسلیم محض است و سرنوشت خود را در دست او مى داند. این همان چیزى است كه از لفظ عبادت در عرف و شرع فهمیده مى شود.[٦]
٢. عبادت در قرآن و روایات
گاهی عبادت در اصطلاح قرآن به معنای اطاعت به کار رفته است؛ از این جمله کاربردها می توان جمله «لا تعبدوا الشیطان» در آیه ٦٠ سوره یس را نام برد. «عبادت» در این جمله عبادت به معنى «اطاعت» است؛ زیرا عبادت همیشه به معنى پرستش و ركوع و سجود نمى آید، بلكه یكى از اشكال آن «اطاعت كردن» است، چنانكه در آیه ٤٧ سوره مؤمنون مى خوانیم كه فرعون و اطرافیانش بعد از مبعوث شدن موسى (ع) و هارون (ع) گفتند: «أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَینِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ؛ آیا ما به دو انسانى كه همانند ما هستند ایمان بیاوریم، در حالى كه قوم آنها عبادت و اطاعت ما مى كردند؟» و در آیه ٣١ سوره توبه مى خوانیم: خداوند درباره یهود و نصارى مى فرماید: «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیمَ وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیعْبُدُوا إِلهاً واحِداً؛ آنها دانشمندان و راهبان خود را معبودانى در برابر خدا قرار دادند، همچنین مسیح فرزند مریم را، در حالى كه جز به عبادت خداوند یگانه كه هیچ معبودى جز او نیست دستور نداشتند». در روایتى از امام باقر و امام صادق (علیهما السّلام) كه در ذیل این آیه آمده است چنین مى خوانیم: «أَمَا وَ اللَّهِ مَا دَعَوْهُمْ إِلَى عِبَادَةِ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ دَعَوْهُمْ إِلَى عِبَادَةِ أَنْفُسِهِمْ مَا أَجَابُوهُمْ وَ لَكِنْ أَحَلُّوا لَهُمْ حَرَاماً وَ حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ حَلَالًا فَعَبَدُوهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ؛ به خدا سوگند آنها (دانشمندان و راهبان) یهود و نصارى را به عبادت خویشتن دعوت نكردند و اگر دعوت مى كردند هرگز یهود و نصارى دعوتشان را اجابت نمى نمودند، ولى آنها حرامى را براى ایشان حلال و حلالى را حرام كردند (و آنها پذیرا شدند) و به این ترتیب بدون توجّه آنان را پرستش كردند».[٧]
نظیر همین معنا، با تفاوت مختصرى در روایات دیگر نیز وارد شده است. از جمله در روایتى از امام صادق (ع) مى خوانیم: «مَنْ أَطَاعَ رَجُلًا فِي مَعْصِيَةٍ فَقَدْ عَبَدَهُ؛ كسى كه انسانى را در معصیت پروردگار اطاعت كند او را پرستش كرده است».[٨] در حدیث دیگرى از امام باقر (ع) نیز نزدیک به همین معنی آمده است.[٩] با این حال مفهوم دقیق عبادت و عبودیت، به معناى «اظهار خضوع» است. راغب در مفردات می گوید: عبودیت به معنای اظهار تذلّل است و عبادت مفهوم عمیقتر و بلیغتری از عبودیت دارد. زیرا عبادت به معناى نهایت خضوع و تذلّل است و کسی مستحق چنین تذللی نیست، مگر در مقابل كسى است كه نهایت انعام و اكرام را به بندگانش فرموده است؛ یعنى خدا. لذا خداوند فرمود: «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ». (اسراء:٢٣)
بنابراین حقیقت عبادت نهایت خضوع است. با دقّت در موارد استعمال كلمه عبادت در قرآن و سنّت و کاربردهای روزمرّه و گواهى ارباب لغت نيز در می یابیم که مفهوم لغوى این واژه همان نهایت خضوع است، نه اعتقاد به ربوبیت و مالكیت معبود. به همین دلیل، اگر كسى در برابر خورشید و ماه و آتش - به خاطر بركاتى كه دارند - سجده كند، به این كار خورشید پرستى و ماه پرستى و آتش پرستى گفته مى شود. همچنین اگر كسى در برابر مجسمه نیاكان یا ملوك و سلاطین، به عنوان اداى احترام سجده نماید، یا در پیشگاه امامان (علیهم السّلام) به خاطر مقام والاى آنها سجده كند، پرستش و عبودیت خواهد بود و چنین کاری ممنوع است. به همین دلیل قرآن مجید صریحاً در آیه ٣٧ سوره فصلت از سجده كردن در مقابل ماه و خورشید نهى مى كند و مى فرماید: «لَاتَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ». به همین دلیل روایات اسلامى كراراً انسان را از سجده كردن براى غیر خدا نهى کرده اند، از جمله روایات هفتگانه اى كه در كتاب «وسایل الشیعه» در ابواب سجود باب ٢٧ وارد شده است. در یكى از این روایات پیامبر (ص) به مشركان عرب فرمود: «اخْبِرُونى عَنْكُمْ اذا عَبَدْتُمْ صُوَرَ مَنْ كانَ یعْبُدُ اللَّهَ فَسَجَدْتُمْ لَهُ اوْ صَلَّیتُمْ وَ وَضعْتُمُ الْوُجُوْهَ الْكَرِیمَةَ عَلَى التَّرابِ بِالسُّجُودِ بِها فَما الَّذى بَقیتُمْ لِرَبِّ العالَمینَ؟ امّا عَلِمْتُمْ انَّ مِنْ حَقِّ مَنْ یلْزَمُ تَعْظِیمُهُ وَ عِبادَتُهُ انْ لا یساوى عَبیدُهُ؛ به من خبر دهید هنگامى كه شما مجسمه هاى بنده خدا را پرستش مى كنید و براى او سجده یا نماز به جا مى آورید و به عنوان سجود صورت به خاك مى گذارید، چه چیز براى پروردگار عالمیان باقى گذارده اید؟! آیا شما نمى دانید از حقوق كسى كه تعظیم و عبادت او لازم است، این است كه با بندگانش یكسان قرار داده نشود؟!».[١٠]
در روایات متعدّدى نیز در پاسخ این سؤال كه سجده یعقوب (ع) و فرزندان او در برابر یوسف (ع) چگونه بود؟ یا سجده فرشتگان براى آدم (ع) چگونه مجاز شد؟ فرموده اند كه: «سجده براى خداوند بود و جنبه شكر داشت. در عین حال تحیت و احترامى براى آدم و یوسف (علیهما السّلام) محسوب مى شد».[١١] در بعضى از این روایات آمده است كه آدم (ع) یا یوسف (ع) به منزله كعبه بودند كه در برابر آن سجده مى شود، امّا سجده براى خدا است[١٢] و گاه فرموده اند چون این سجده به امر خدا بوده، سجود براى خدا محسوب مى شده است.[١٣]
نتیجه همه این روایات نفى سجود براى غیر خدا است. مرحوم علّامه مجلسى در «بحارالانوار» نیز روایات متعدّدى در این زمینه نقل كرده است.[١٤]
در داستان معروف هجرت مسلمانان به حبشه آمده است كه وقتى بر نجاشى وارد شدند، رهبان هاى مسیحى به آنها دستور دادند، كه براى پادشاه سجده كنید. جعفر بن ابى طالب به آنها گفت «لانسجد الا للَّه؛ ما جز براى خدا سجده نمى كنیم».[١٥] همه این روایات تاكیدى است، بر عدم جواز سجود براى غیر خدا و تفسیرى است بر حقیقت عبادت.[١٦]
در تحلیل معنای عبادت باید به اصطلاح «مناسك» نیز توجّه کرد: مناسک جمع «منسك» به معنى مطلق عبادت است و ممكن است تمام برنامه هاى دینى و الهى را شامل شود. آیه ای که بیانگر مناسک است، گویاى این حقیقت است كه امت هاى پیشین، هر كدام برنامه اى مخصوص به خود داشتند، كه در آن شرایط خاص از نظر زمان و مكان و جهات دیگر كامل ترین برنامه بوده است، ولى مسلما با دگرگون شدن آن شرایط لازم بود احكام تازه ترى جانشین آنها شود.[١٧]
ب) ضرورت و اهمیت عبادت شناسی
عبادت، همان راه بندگی برای رسیدن به لقاء الهی است. از این رو شناخت عبادت، به آگاهی از طریق بندگی می انجامد و هنگامی که گستره و قلمرو عبادت آشکار گردد، نقش و اهمیت آن در حیات بشری بهتر مشاهده می شود و انسان مومن می یابد که تنها محراب مظهر عبادت نیست و اموری نظیر تشکیل خانواده،[١٨] تفکر،[١٩] تحصیل دانش[٢٠] یا جهاد در راه خداوند[٢١] همگی از مصادیق بارز بندگی شمرده می شوند.
گفتار دوم: جایگاه عبادت در منظومه فکری آیت الله العظمی مکارم شیرازی
پیرامون معناى عبادت، مانند بسیارى دیگر از مسائل، افراط و تفریط هاى عجیبى صورت گرفته است. بعضى تا آنجا پیش رفته اند كه حتى سجود براى غیر خدا را ـ اگر توأم با اعتقاد به مالكیت و ربوبیت مسجود نباشد ـ بى مانع شمرده اند و سجده فرشتگان را بر آدم (ع) و سجده برادران یوسف (ع) را در برابر یوسف (ع) به عنوان شاهد ذكر كرده اند. بعضى دیگر هرگونه توجّه و توسّل به پیامبر (ص) و امامان (علیهم السّلام) و شفاعت طلبیدن و خضوع در مقابل آنها را شرك شمرده اند و فاعل آن را مشرك مى شمرند.
ولى حقیقت این است كه با هیچ یك از این دو عقیده نمى توان هماهنگ شد؛ زیرا حقیقت عبادت، خضوع مطلق و نهایت تواضع و تذلّل در مقابل معبود است و از نظر اسلامى این كار مخصوص خدا است و در برابر هر شخص دیگرى انجام شود، شرك در عبادت محسوب مى گردد. به تعبیر دیگر، خضوع و تواضع مراتبى دارد: مرحله اى از آن در برابر دوستان انجام مىگیرد و نقطه مقابل آن تكّبر در برابر آنها است. مرحله دیگر در برابر انسان هاى گرانقدرى همچون پدر و مادر انجام مى شود؛ چنانكه قرآن مى فرماید: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنْ الرَّحْمَةِ؛ و پر و بال تواضع خویش را از روى محبّت و لطف، در برابر آنان فرود آر» (اسراء:٢٤).
و مرحله بالاترى از آن در برابر پیامبران (ص) و امامان معصوم (ع) انجام مىگیرد تا آنجا كه مسلمانان حق نداشتند صداى خود را فراتر از صداى پیامبر (ص) بلند كنند: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَاتَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِىِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ؛ اى كسانى كه ایمان آورده اید! صداى خود را از صداى پیامبر بالاتر نبرید و در برابر او بلند سخن مگویید (و او را بلند صدا نزنید) آن گونه كه بعضى از شما در برابر بعضى بلند صدا مىكنند» (حجرات:٢). ولى آخرین مرحله خضوع و تواضع و تذلّل كه نامش عبادت و عبودیت است مخصوص خدا است كه مصداق روشن آن همان سَجْدَه است. بنابراین خضوع مطلق و نهایت تذلّل- هرچند آمیخته به اعتقاد ربوبیت و مملوكیت نباشد - عبادت و مخصوص خدا است و به همین دلیل سجده براى غیر او جائز نیست و روایات زیادی بر عدم جواز سجود براى غیر خدا وارد شده است.[٢٢]
بر این اساس، مساله «توسّل» به پیامبر و اولیاى دین منافاتی با توحید ندارد، بلكه تاكیدى است بر توحید و اینكه همه چیز از ناحیه خدا است. با این حال بعضى از دور افتادگان از تعلیمات اسلام و قرآن، دستاویزهایى در نفی توسّل بیان كرده اند. از جمله آیه «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً» (جن:١٨) است. آنها مىگویند: مطابق این آیه قرآن دستور مى دهد نام هیچكس را همراه نام خدا نبرید و جز او را نخوانید. ولى انصاف این است كه این آیه هیچ ارتباطى به مطلب آنها ندارد، بلكه هدف از آن نفى شرك، یعنى چیزى را هم ردیف خدا در عبادت، یا طلبیدن حاجت، قرار دادن است.[٢٣] به تعبیر دیگر اگر كسى به راستى كار خدا را از غیر خدا بخواهد و او را صاحب اختیار و مستقل در انجام آن بشمرد مشرك است. همانگونه كه واژه «مع» در جمله «فلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ» به این معنى گواهى مى دهد كه نباید كسى را «هم ردیف» خدا و «مبدأ تاثیر مستقل» دانست.
قرآن گاه خود پیامبر را به این معنى دعوت كرده است. در آیه ١٠٣ سورۀ توبه مى خوانیم: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیهِمْ إِنَّ صَلاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ؛ از اموال آنها زكات بگیر، تا به وسیله آن، آنها را پاك سازى و (هنگام گرفتن زكات) به آنها دعا كن، كه دعاى تو مایه آرامش آنها است. و در آیه ٩٧ سوره یوسف از زبان برادرانش خطاب به پدر مى خوانیم: «یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِینَ؛ اى پدر! براى ما استغفار كن، كه ما خطا كار بودیم».
یعقوب نیز این تقاضا را نه تنها انكار نكرد، بلكه به آنها قول مساعد داد و گفت: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّی؛ به زودى براى شما از درگاه خداوند تقاضاى آمرزش مى كنم» (یوسف:٩٨).
بنابراین مسأله توسّل و شفاعت طلبیدن به مفهومى كه گفته شد، از دستورهاى صریح قرآن است.[٢٤]
گفتار سوم: غایت عبادت
عبادت مخصوص پروردگار است و این نکته از آیات قرآن و روایات به خوبی به دست می آید. در آیه «وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ توكّل عَلَيْهِ وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» (هود:١٢٣)،[٢٥] دلیل لطیفى بر اختصاص پرستش به خدا بیان شده است. اینكه اگر پرستش به خاطر عظمت و صفات جمال و جلال باشد، این صفات بیش از همه در خدا موجود است و دیگران در برابر او ناچیزند. بزرگترین نشانه عظمت، علم نامحدود و قدرت بى پایان است كه آیه فوق مى گوید هر دو مخصوص اوست؛ اگر پرستش به خاطر پناه بردن در حل مشكلات به معبود باشد، چنین كارى در مورد كسى شایسته است كه از همه نیازهای بندگان و از اسرار غیب و نهان آنها با خبر است و بر اجابت دعوت و انجام خواسته ها تواناست.
به همین دلیل توحید صفات، سبب توحید عبادت مى گردد.[٢٦]
بر این اساس، آیه فوق بیانگر سیر و سلوک انسان به سوی پروردگار خویش نیز هست؛ زیرا تمام سیر انسان در طریق عبودیت پروردگار و در دو جمله خلاصه شده است: «فَاعْبُدْهُ»؛ «وَ توكّل عَلَیهِ». چراكه عبادت خواه عبادت جسمانى باشد، مانند عبادات معمولى، یا عبادت روحانى باشد، مانند تفكر در عالم آفرینش و نظام اسرار هستى، آغاز این سیر است. توكّل یعنى واگذارى مطلق به خدا و سپردن همه چیز به دست او، كه این کار یك نوع «فناء فى اللَّه» محسوب مى شود.[٢٧]
الف) عبادت و تکامل
در مسأله غایت عبادت باید به نسبت عبادت با تکامل انسان توجّه کرد. مى دانیم که انسان موجودى است كه بالاترین استعداد تكامل را دارد؛ از نقطه عدم، آغاز به حركت كرده و به سوى بى نهایت پیش مى رود و هرگز چرخ تكامل او (هر گاه در مسیر باشد) متوقف نخواهد شد. از طرفى مى دانیم عبادت مكتب عالى تربیت است؛ اندیشه انسان را بیدار و فكر او را متوجه بى نهایت مى سازد؛ گرد و غبار گناه و غفلت را از دل و جان مى شوید؛ صفات عالى انسانى را در وجود او پرورش می دهد؛ روح ایمان را تقویت و آگاهى و مسئولیت به انسان مى بخشد و به همین دلیل ممكن نیست انسان لحظه اى در زندگى از این مكتب بزرگ تربیتى بى نیاز گردد. آنها كه می پندارند، انسان ممكن است روزی ازعبادت بی نیاز شود، یا تكامل انسان را محدود پنداشته اند یا مفهوم عبادت را درك نكرده اند.[٢٨]
ب) عقلانیت و غایت عبادت
مهم ترین غایت عبادت، رسیدن به عقلانیت و تکامل و پختگی عقل است، پیغمبر اكرم (ص) فرمود: «لِكُلِّ شَىءٍ آلَةٌ وعُدَّةٌ، وآلَةُ المُؤْمِنِ وَعُدَّته العَقلُ ولِكُلِّ شَىءٍ مَطِیةُ و مَطِیةُ الْمَرءِ الْعَقُلُ، وَلِكُلِّ شَىءٍ غَایةٌ وَغایةُ العِبادَةِ الْعَقْلُ ... ؛ براى هر چیز ابزار و وسایلى است و ابزار و وسایل مؤمن عقل است و براى هر چیز مركبى است و مركب راهوار انسان عقل است و براى هر چیز هدفى و هدف از عبادت عقل است».[٢٩]
غایت عبادت چنان مهم و سرنوشت ساز است که انسان مؤمن نباید به سادگی یا با دست آویز کردن بهانه هایی، غایات و ثمرات عبادت را از دست دهد، بلکه تحمل رنج و مشکلات و سختیهای عبادت ثمرات و میوه های شیرینی را در نهایت نصیب مومن خواهد کرد. یکی از مصادیق تحمل سختی و دشواری های عبادت، این است که انسان برای اینکه بتواند عبد و بندگی خدا را انجام دهد، باید از محیط آلوده که امکان اصلاح در آن وجود ندارد فاصله بگیرد. بر این اساس اگر انسان قادر به عبادت خدا نباشد، باید هجرت كند. قرآن به مؤمنان دستور مى دهد هرگاه ماندن در یك مكان، حتى وطن مورد علاقه آنها، مانع از پرستش خداى یگانه باشد (و توحید عبادت را بر هم زند)، از آنجا مهاجرت كنند: «یا عِبَادِی الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وَاسِعَةٌ فَإِیاىَ فَاعْبُدُونِى؛ اى بندگان من كه ایمان آورده اید! زمین من گسترده است، پس تنها مرا بپرستید (و هجرت كنید و در برابر فشارهاى دشمنان تسلیم نشوید)» (عنکبوت:٥٦). آرى زمین خدا وسیع است و هرگز نمى توان به بهانه موضوعاتى همچون قوم و قبیله، خانه و كاشانه و موطن مورد علاقه، تن به ذلّت شرك و اسارت كفر و بت پرستى داد، بلكه وظیفه هر مؤمن موحدّى این است كه در چنین شرایطى جلاى وطن كند و به سرزمین آماده ترى گام بگذارد و چراغ توحید را فروزان دارد. چه بسا همچون مهاجران آغاز اسلام بتواند نیروى كافى تهیه كند و به وطن اصلى باز گردد و لكه شرك و بت پرستى را از دامان آن بزداید.[٣٠]
گفتار چهارم: گستره وسیع عبادت
عبادت در مکتب اسلام معنا، مفهوم و مصادیق فراوان و گسترده دارد. بنابراین هر آنچه مایه تقرّب انسان به خدا و عامل ارتقای معنوی انسان و در یک کلام باعث بندگی انسان برای پروردگارش باشد، در شمار عبادت قرار می گیرد. از این رو همه اعمال فردی، اجتماعی، بدنی و نفسانی و غیره که در مسیر بندگی انجام می شود، از مصادیق بندگی خدا هستند. موارد زیادی را می توان نام برد که از مصادیق عبادت و نشان دهندۀ گسترۀ عبادت هستند. در اینجا به بیان چند مورده بسنده می کنیم:
الف) تشکیل خانواده
تشکیل خانواده و عمل و التزام به احکام آن از مصادیق عبادت است. در اسلام علاوه بر تشویق و تحریص به اصل ازدواج و تشکیل خانواده، بر رعایت احکام نیز توصیه شده است. برخی از اینها در روایات و برخی در آیات بیان شده است؛ مانند: حكم ازدواج با مشركان، حرمت نزدیكى با زن در حال حیض، ایلاء (یعنی سوگند به اینکه فرد با همسرش نزدیكى نكند)، وجوب عده نگه داشتن برای زنان مطلقه، شیر دادن نوزادان، بیان حکم عده زنى كه شوهرش وفات كرده است. اینها مطالبی هستند که نشان می دهد مسأله تشكیل خانواده نوعى عبادت پروردگار است.[٣١]
ب) تفکّر
تفكّر، بزرگترین عبادت است. در حدیثى از امام على بن موسى الرّضا (ع) مى خوانیم: «لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ؛ عبادت به زیادى نماز و روزه نیست، عبادت واقعى تفكر در كار خداوند متعال و اسرار جهان آفرینش است».[٣٢] در روایت دیگرى مى خوانیم: «كَانَ أَكْثَرَ عِبَادَةِ أَبِي ذَرٍّ التَّفَكُّرُ؛ بیشترین عبادت ابوذر تفكر و اندیشه بود».[٣٣] در روایتى از امام صادق (ع) مى خوانیم پیامبر فرمود: «تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ؛ یك ساعت اندیشه كردن، بهتر از یك شب عبادت نمودن است».[٣٤]
ج) تحصیل علم
اهمیت نشر علم و دانش و فرهنگ در اسلام تا آن حدّ است كه در حدیثى معروف، مجلس علم را باغى از باغهاى بهشت شمرده است.[٣٥] جالب اینكه در اسلام هر كارى كه مقدّمه فراگیرى علم یا مناسبتى با آن داشته باشد، عبادت شمرده شده است. در حدیثى از پیامبر اكرم (ص) مى خوانیم: «مُجالَسَةُ الْعُلَماءِ عِبادَةٌ؛ همنشینى با دانشمندان عبادت است».[٣٦] در حدیث دیگرى از امام موسى بن جعفر (ع) مى خوانیم: «النَّظَرُ الى وَجْهِ الْعالِمِ حُبّاً لَهُ عِبادَةٌ؛ نگاه به صورت عالم از روى محبّت، عبادت است».[٣٧] در حدیث دیگری پیامبر (ص) به ابوذر فرمود: «الْجُلُوسُ ساعَةً عِنْدَ مُذاكَرَةِ الْعِلْمِ خَیرٌ لَكَ مِنْ عِبادَةِ سَنَةٍ، صِیام نَهارها، وَ قِیامِ لَیلَها وَالنَّظَرُ الى وَجْهِ الْعالِمِ خَیرٌ لَكَ مِنْ عِتْقِ الْفِ رَقَبَةٍ؛ یك ساعت در جلسه مذاكره علم شركت كردن، براى تو بهتر از عبادت یك سال است كه روزها روزه باشى و شب ها مشغول عبادت شوى و نگاه به صورت عالم، براى تو بهتر است از آزاد كردن یك هزار برده».[٣٨]
از آنچه گفته شد به خوبى روشن مى شود كه مسأله تعلیم و تربیت و نشر دانش و فرهنگ اهمیت فوق العاده و موقعیت ویژه اى در برنامه هاى اسلامى عموماً و خصوصاً در برنامه حكومت اسلامى دارد و وظیفه حكومت اسلامى اهتمام فوق العاده به امر تعلیم و تربیت است.
در سخنان پیشوای بزرگ اسلام علی (ع) می خوانیم: «لا عبادة کالتفکر فی صنعة الله؛[٣٩] هیچ عبادتی مانند تفکّر کردن در اسرار جهان خلقت نیست». دلیل آن هم روشن است؛ زیرا روح عبادت آن است که انسان از آن مقام خودپرستی و خود کامی پایین آید و موقعیت خود را در برابر این جهان بزرگ و آفریدگار این جهان دریابد و خویش را در برابر هستی او ناچیز ببیند و سر بر فرمان او نهد. بهترین راه برای رسیدن به این مقصد همان سیر عقلی و پرواز کردن با بال و پر اندیشه در عرصه این محیط پهنارو است.
روی این نظر هرچه درباره خداوند یعنی آن سرچشمه بی انتهای عالم هستی بحث کنیم و فکر خود را در اطراف آن حقیقت بزرگ به کار اندازیم، علاوه بر شناسایی آن ذات مقدس به بزرگی روح و فکر خود نیز کمک کرده ایم.[٤٠]
د) نماز جماعت
عبادات اسلامى، مخصوصاً آنها كه به صورت گروهى و جمعى انجام مى شود، مانند نماز جماعت، نماز جمعه و حجّ از جمله امورى است، كه تأثیر بسیاری در آموزش جمعى مردم دارد. نماز جماعت كه پنج وقت در شبانه روز انجام مىگیرد، درس وحدت و به هم پیوستگى صفوف و مساوات و برادرى را به مسلمین مى آموزد و قشرهاى مختلف اجتماعى را که گاه بر اثر مسئولیت هاى گوناگون در جامعه كاملًا از هم جدا هستند و در تمام سال یك بار هم به طور عادى یكدیگر را ملاقات نمى كنند، در یك جا كنار هم جمع مى كند و درس هم فكرى و همدلى را در مسائل اجتماعى به آنها مى آموزد.[٤١]
هـ) نماز جمعه
نماز جمعه یكى دیگر از مهم ترین اجتماعات عبادى ـ سیاسى اسلامى است، كه تأثیر آن در آموزش مستقیم و غیر مستقیم جامعه اسلامى، بسیار قوى است. این نماز پرشكوه هر هفته یك بار تشكیل مى شود. در نماز جمعه دو خطبه قبل از نماز خوانده مى شود كه مشتمل بر مواعظ، اندرزها، امر به تقوا، پرهیزكارى و به ویژه مسائل اجتماعى و سیاسى مهم جامعه است.
در خطبه ها باید مسائل مهمّى كه با دین و دنیاى مسلمین ارتباط دارد، مطرح گردد و آنچه مورد نیاز مردم در داخل و خارج كشورهاى اسلامى و منطقه است، مورد بحث قرارگیرد. همچنین مسائل مهمّ سیاسى و اجتماعى و اقتصادى با در نظر گرفتن اولویت ها مطرح و به مردم آگاهى لازم داده شود و آنها را از توطئه هاى دشمنان با خبر سازد. در حدیث جامع و پرمعنایى از امام على بن موسى الرضا (ع) مى خوانیم كه فرمود: «خطبه نماز جمعه براى این قرار داده شده كه نماز جمعه یك برنامه عمومى است. خداوند مى خواهد به امیر مسلمانان امكان دهد تا مردم را موعظه كند و به اطاعت ترغیب نماید و از معصیت الهى برحذر دارد».
سپس افزود: «وَ تَوْقیفِهُمْ عَلى ما ارادَ مِنْ مَصْلَحَةِ دینِهِمْ وَ دُنْیاهُمْ وَ یخْبِرُهُمْ بِما وَرَدَ عَلَیهِمْ مِنَ الآفاقِ مِنَ الاهْوالِ الَّتى لَهُمْ فیا المَضَرهُ و الْمَنْفَعَةُ؛ و آنها را از اخبار و حوادث مهمى كه از نقاط مختلف به او مى رسد و در سود و زیان و سرنوشت آنها مؤثّر است، مطّلع سازد». [٤٢]
نقشى كه امروز نماز جمعه، براى آگاه سازى مردم از مسائل سیاسى و اجتماعى دارد، بر كسى پوشیده نیست. بسیار مى شود كه تبلیغات سوء دشمنان كه در طول هفته با استفاده از وسایل ارتباط جمعى مجهّز جهان انجام مى گیرد، با یك خطبه حساب شده نماز جمعه خنثى مى گردد. اگر مسلمین قدر این برنامه مهمّ اسلامى را بشناسند و همانگونه كه اسلام خواسته است، انجام دهند و مانند بعضى از دولت هاى ضعیف النّفس یا دست نشانده، هویت این عبادت بزرگ را مسخ نكنند، به عمق تأثیرات آن از نظر فرهنگى و آموزشى آشنا و از بركات آن بهره مند مى شوند.
نماز عیدین (عید فطر و عید قربان) كه شباهت زیادى با نماز جمعه دارد مخصوصاً از نظر وجود دو خطبه كه بعد از نماز بجا آورده مى شود، همان آثار و بركات نماز جمعه را دارد.[٤٣]
و) انتظار فرج
انتظار فرج و ظهور امام زمان (عج) به عنوان عبادت و نوعی جهاد در راه خدا است. درباره کسی که منتظر ظهور امام زمان (عج) است چنین نقل شده: «هُوَ بِمَنْزِلَةِ مِنْ كانَ مَعَ الْقائِمَ فى فُسْطاطِهِ ـ ثُمَّ سَكَتَ هُنَیئَةً ـ ثُمَّ قالَ هُوَ كَمَنْ كانَ مَعَ رَسُوْلِ اللَّه؛ او همانند كسى است كه با رهبر این انقلاب در خیمه او (ستاد ارتش او) بوده باشد ـ سپس كمى سكوت كرد ـ و فرمود: مانند كسى است كه با پیامبر اسلام (ص) در مبارزاتش همراه بوده است».[٤٤] عین این مضمون در روایات زیادى با تعبیرات مختلفى نقل شده است. در بعضى روایات «بِمَنْزِلَةِ الضّارِبِ بِسَیفِهِ فى سَبیل اللَّهِ؛ همانند شمشیر زنى در راه خدا»، یاد شده است و در بعضى دیگر «كَمَنْ قارَعَ مَعَ رَسُوْلِ اللَّهِ بِسْیفِهِ؛ همانند كسى است كه در خدمت پیامبرش با شمشیر بر مغز دشمن بكوبد».[٤٥]
در روایات دیگر نیز به تشبیه های دیگری بر می خوریم: «بِمَنزِلَةِ مِنْ كَانَ قاعِداً تحتَ لِواءِ القائِمِ؛ همانند كسى كه زیر پرچم قائم (ع) بوده باشد» یا «بِمَنْزِلَةِ الُمجاهِدِ بَینَ یدَىْ رَسُوْلِ اللَّه (ص)؛ همانند كسى است كه پیش روى پیامبر جهاد كند» یا «بِمَنْزِلَةِ مَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ رَسُوْلِ اللَّهِ؛ همانند كسى است كه با پیامبر (ص) شهید شود».
این تشبیهات در مورد انتظار ظهور مهدى (ع)، روشنگر این واقعیت است كه یك نوع رابطه و تشابه میان مسئله «انتظار» از یك سو و «جهاد» و مبارزه با دشمن در آخرین شكل خود از سوى دیگر وجود دارد. در روایت متعددى نیز انتظار چنین حكومتى را داشتن، به عنوان بالاترین عبادت معرفى شده است. این مضمون در بعضى از احادیث از پیامبر (ص) و در بعضى از امیرمؤمنان على (ع) نقل شده است. در حدیثى مى خوانیم كه پیامبر (ص) فرمود: «افْضَلُ اَعْمالِ اُمَّتى انْتِظارُ الْفَرَجِ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلِّ؛ بالاترین اعمال امت من انتظار فرج از ناحیه خدا كشیدن است».[٤٦] در حدیث دیگرى از پیامبر (ص) مى خوانیم «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ انْتِظارُ الْفَرَجْ».[٤٧]
ز) جهاد و تشکیل ارتش های منظم و بسیج مردمی
قرآن در آیۀ «لَایسْتَوِی الْقَاعِدُونَ مِنْ الْمُؤْمِنِینَ غَیرُ أُوْلِی الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِینَ دَرَجَةً وَكُلّاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ عَلَى الْقَاعِدِینَ أَجْراً عَظِیماً» (نساء:٩٥)، مسلمانان را به دو گروه مجاهدان و قاعدان تقسیم مى كند و قاعدان را نیز به دو بخش تقسیم مى نماید؛ افراد ناتوان و معذور و افراد توانا و غیر معذور، كه بر اثر سستى و كاهلى از شركت در جهاد خوددارى كرده اند. سپس درجات عظیم و فضل كبیر و مغفرت و رحمت الهى را تنها شامل حال مجاهدان مى داند. از اینجا به خوبى روشن مى شود كه برخلاف آنچه كه در دنیاى امروز معمول است، وظیفه پیكار با دشمن را مخصوص گروه خاصى مى دانند، در اسلام این وظیفه بر عهده تمام كسانى است كه توانایى گرفتن اسلحه به دست و جهاد با دشمن را دارند. به همین دلیل در تمام دوران حكومت پیامبر اسلام (ص) گروه خاصى به عنوان نیروهاى نظامى تشكیل نشد و به هنگام بروز جنگ ها تمام كسانى كه توانایى حمل اسلحه داشتند، با الهام گرفتن از قرآن مجید اسلحه برداشته و به سوى می دان جنگ حركت مى كردند و به تعبیر امروز همه در صف بسیجیان جاى داشتند. همین امر سبب قدرت عظیم نظامى مسلمین بود.
اگر بعضى تصور كنند كه مسأله بسیج مردمى مخصوص زمانى بوده است كه فنون نظامى پیچیده امروز وجود نداشت ـ مانند عصر پیامبر (ص) ـ سخت در اشتباهند. امروز نیز نقش بسیج مردمى در دفاع از كشورهاى اسلامى انكارناشدنی است. بنابراین حكومت اسلامى هرگز نباید سنت اسلام را در استفاده از نیروى بسیج مردمى نادیده بگیرد.
اگر بسیج در جاى دیگر دنیا كمتر وجود دارد و دولت هاى پیشرفته صنعتى هرگز نمى توانند از آن استفاده كنند، به خاطر آن است كه اعتقاد به وجوب جهاد به عنوان یك فریضه بزرگ الهى در میان آنها نیست و آنها نبرد را تنها وظیفه دولت مىدانند. ولى در اسلام جهاد وظیفه فرد فرد مسلمانان است. چه زیبا است كه در كنار مساجد ما واحدهاى بسیج تشكیل مى شود و امر بسیج به عنوان یك عبادت بزرگ در كنار نماز قرار مى گیرد. اینها امورى است كه تنها در سایه اعتقاد و فرهنگ مذهبى امكانپذیر است و از سلاحهاى برنده اى است كه ما در اختیار داریم و جمعیت هاى الحادى ازآن محروم هستند؛ هر چند مجهز به پیشرفته ترین سلاحها باشند.[٤٨]
گفتار پنجم: انواع عبادت
اسلام دینی است که هم مشتمل بر عبادات فردی و هم عبادات جمعی است. قرآن با ذكر صیغه جمع «نعبد» و «نستعین» در ایاک نعبد و ایاک نستعین نشان می دهد که اساس عبادت مخصوصا نماز بر پایه جمع و جماعت است. حتى به هنگامى كه بنده در برابر خدا به راز و نیاز بر مى خیزد، باید خود را میان جمع و جماعت ببیند، تا چه رسد به سایر كارهاى زندگی اش. به این ترتیب هر گونه فردگرایى، تك روى، انزوا طلبى و مانند اینها مفاهیمى مردود از نظر قرآن و اسلام شناخته مى شود. مخصوصاً نماز، از اذان و اقامه كه دعوت به اجتماع براى نماز است گرفته، تا سوره حمد كه آغازگر نماز است و «السّلام علیكم» كه پایان آن است، همه دلیل بر این است كه این عبادت در اصل جنبه اجتماعى دارد؛ یعنى باید به صورت جماعت انجام شود. درست است كه نماز فرادى نیز در اسلام صحیح است، امّا عبادت فردى جنبه فرعى و درجه دوم را دارد.[٤٩]
گفتار ششم: توحید در عبادت
«توحید» و یگانگی خدا به چهار مرحله قابل تقسیم است:
توحید ذات؛ توحید صفات؛ توحید عبادت و توحید افعال.
منظور از «توحید ذات» این است که خداوند ذاتی است که هیچ گونه مثل و مانند و شبیه برای او نیست؛ یعنی «ذاتی است از هر جهت بی نظیر». ذات خدا علاوه بر این که هیچگونه مانندی ندارد، از هیچگونه اجزایی هم ترکیب نیافته و به اصطلاح از هر جهت «بسیط» است. توحید در ذات خداوند همان هستی و وجود نامتناهی و نامحدودی است که هیچگونه اجزاء خارجی و عقلی ندارد. به این ترتیب از ننگ «ترکیب» که لازمه آن «احتیاج» به یک سلسله اجزاء خارجی و عقلی است، منزه است. آری همگان به او محتاجند و او به هیچ چیز محتاج نیست.[٥٠]
الف) توحید در صفات
یعنى صفات خدا از ذاتش جدا نیست. برای مثال «علم» و« قدرت» در انسان، دو وصف است كه عارض بر ذات انسان است؛ ذات ما چیزى است و علم و قدرت ما چیز دیگر. «علم» و «قدرت» نیز در ما از هم جدا است؛ مركز علم روح ما است و مركز قدرت جسمانى بازو و عضلات ما. ولى در خداوند نه صفاتش زائد بر ذات او است و نه جدا از یكدیگرند؛ بلكه وجودى است تمامش علم، تمامش قدرت، تمامش ازلیت و ابدیت. اگر غیر از این باشد لازمه اش، تركیب است و اگر مركب باشد، محتاج به اجزاء مى شود و شىء محتاج هرگز واجب الوجود نخواهد بود.[٥١]
ب) توحید در عبادت
منظور از «توحید در عبادت» این است که از نظر خداپرست و موحد واقعی، در جهان هستی هیچ کس شایسته و عبودیت و پرستش و بندگی جز خدا نیست؛ بنابراین پرستش مخصوص ذات مقدس اوست. «پرستش» و عبادت یعنی حداکثر خضوع، تسلیم بدون قید و شرط و نقطه مقابل طغیان و سرکشی و سرپیچی.[٥٢]
استدلال های توحیدی به ما می گوید که هیچ مقامی در جهان جز خداوند شایسته و لایق این مقام نیست. نه تنها سنگ و چوب و بت ها، بلکه ماه و خورشید و ستارگان و حتی افراد بشر هر اندازه هم قدرت داشته باشند، بلکه پیغمبران بزرگ و امامان هم که نمونه عالی کمالات انسانی بوده اند در خور «پرستش و بندگی» نیستند؛ یعنی نمی توان آنها را پرستید.
توجه به مبدأ اصلی جهان هستی و چشم بر داشتن از خدایان ساختگی و منحصر ساختن عبودیت و اطاعت بدون قید و شرط مفهوم «توحید در عبادت» است. به این ترتیب زنجیرهای اسارتی را که انسان نادان گاهی بر دست و پای خود و گاهی بر فکر و عقل خود می نهاده در سایه همین شعبه توحید از هم گسسته می شود. استدلالات توحید به ما می گوید سرچشمه تمام قدرت ها و هستی ها خداست. خداست که منبع اصلی هر کمالی است و تمامی کمالات از وجود او می جوشد. از همه چیز برتر و همه موجودات و مقامات در برابر او بی ارزشند. او مالک اصلی و صاحب اختیار ما و بخشنده تمام نعمت ها و سعادت هاست. او است که مصالح واقعی ما را تشخیص می دهد و خط سیر زندگی سعادتمندانه ما را تعیین می کند. بر این اساس توجّه به غیر ذات پاک او غلط و خضوع در برابر غیر او بی جهت است.
البته ما به فرمان کسانی که از طرف او وظیفه راهنمایی ما را دارند گردن می نهیم، ولی باز آخرین مرحله خضوع که پرستش نامیده می شود، مخصوص ذات خداست و اطاعت فرمان فرستادگان و اولیاء او هم عین اطاعت اوست.
توجه به اصل توحید گذشته از سایر کمالات و افتخاراتی که برای انسان دارد، او را از ذلّت بندگی بندگان ضعیف نجات می بخشد و از اطاعت فرمان ارباب زور و زر باز می دارد. توجّه به اصل «توحید در عبادت» روح انسان را بلند و نظرانداز عقل انسان را وسیع می سازد و روح آزادگی را در انسان می دمد.[٥٣]
ج) توحید افعالی
توحید افعالى یعنى هر وجودى، هر حركتى، هر فعلى در عالم است به ذات پاك خدا بر مى گردد. مسبب الاسباب او است و علت العلل ذات پاك او ست. حتى افعالى كه از ما سر مى زند به یك معنى از او است. او به ما قدرت و اختیار و آزادى اراده داده است. بنابراین در عین حال كه ما فاعل افعال خود هستیم و در مقابل آن مسئولیم، از یك نظر فاعل خداوند است؛ زیرا همه آنچه داریم به او باز مى گردد: «لا مؤثر فى الوجود الا اللَّه».[٥٤]
بنابراین منظور از «توحید افعالی» این است که تمام کارها در جهان به ذات خدا باز می گردد و هر موجودی هر گونه اثر و خاصیتی دارد از اوست؛ سوزندگی آتش، برندگی شمشیر، درخشندگی آفتاب، زیبایی گل، درمان بخشیدن داروها و ...، همه از ناحیه خدا و به فرمان اوست.
حتی کارهایی که از ما سر می زند و ما در انجام آن مختار و آزاد هستیم از ناحیه قدرت او ممکن می شود؛ البته ما گاهی از این قدرت حسن استفاده و گاهی از آن سوء استفاده می کنیم و آن را در راه های غلط مصرف می نماییم.
به عبارت دیگر هیچ موجودی از خود، استقلال در تأثیر ندارد. پس مؤثر مستقل در سراسر عالم هستی فقط ذات پاک خداست. گر چه عده ای مانند اشعری ها در این قسمت راه افراط را پیموده اند و به کلی علل و اسباب مادی را انکار نموده اند و معتقدند که مثلا آتش هیچگونه تأثیری در سوزاندن اجسام و آب هیچگونه تأثیری در رویاندن گیاهان ندارد؛ بلکه عادت خداوند بر این جاری شده که اجسام نزدیک به آتش را می سوزاند و گیاهی که آب پای آن ریخته شده را می رویاند.[٥٥]
«توحید افعالی» به نوبه خود شاخه هاى زیادى دارد كه توحید خالقیت، توحید ربوبیت، توحید در قانونگذارى و تشریع، توحید در مالكیت، توحید حاكمیت، توحید اطاعت از زمره آنها است.[٥٦]
«توحيد در عبادت» یعنى تنها باید او را پرستش كرد و غیر او شایسته عبودیت نیست. برای اینكه عبادت باید براى كسى باشد كه كمال مطلق و مطلق كمال است.كسى كه از همگان بى نیاز و بخشنده تمام نعمت ها و آفریننده همه موجودات باشد و این صفات جز در ذات پاك او جمع نمى شود. هدف اصلى از عبادت، راه یافتن به جوار قرب آن كمال مطلق و هستى بى پایان و انعكاس پرتویى از صفات كمال و جمال او در درون جان است كه نتیجه اش فاصله گرفتن از هوى و هوس ها و روى آوردن به خودسازى و تهذیب نفس است. این هدف جز با عبادت «اللَّه» كه همان كمال مطلق است، امكان پذیر نیست.[٥٧]
باید توجّه کرد که توحید در عبادت، مخصوص انسانها نیست، بلكه «كسانى كه در آسمانها و زمین هستند، از روى اختیار یا اجبار ـ و همچنین سایه هایشان ـ هر صبح و شام براى خدا سجده مى كنند: «وَلِلَّهِ یسْجُدُ مَنْ فِی السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ» (رعد:١٥). گرچه «مَنْ» معمولًا اشاره به افراد عاقل است، و به همین دلیل جمعى از مفسّران عقیده دارند كه آیه فوق ناظر به انسانها و فرشتگان و مانند آنها است، ولى قرائنى در آیه وجود دارد كه نشان مى دهد این واژه در اینجا به تمامى موجودات، اعم از عاقل و حیوان و گیاه و جماد اشاره دارد و منظور از سجده اعم از تكوینى (نهایت خضوع و تسلیم موجودات در برابر قوانین آفرینش) و تشریعى (سجود و عبادت معمولى) است. زیرا اولًا تعبیر به «طَوْعاً وَ كَرْهاً» (از روى اطاعت یا با اكراه) دلیل بر عمومیت معناى آیه است. ثانیاً شركت ظلال (سایه ها) در این سجده و عبادت عمومى دلیل دیگرى بر این معنا به شمار می رود. ثالثاً در آیات دیگر قرآن این معنا به وضوح آمده است مانند: «وَللَّهِ یسْجُدُ مَا فِی السَّمَوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ» (نحل:٤٩) و همچنین «وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یسْجُدَانِ؛ درختان و گیاهان سجده مى كنند» (الرحمن:٦).
و به این ترتیب تمامى موجودات جهان بدون استثنا سجده تكوینى دارند و تسلیم فرمانهاى الهى هستند و در این میان مؤمنان علاوه بر این سجود تكوینى كه جنبه اختیارى ندارد، سجود اختیارى تشریعى نیز دارند.[٥٨]
حسّاس ترین بخش توحید، توحید عبادت است كه جز او را نپرستیم، در برابر غیر او سر تسلیم فرود نیاوریم و جز به درگاه او سجده نكنیم. مى توان گفت سرفصل دعوت پیامبران و نخستین پایگاه آیین آنها همین مسأله توحید در عبادت بوده و درگیرى هایى كه با مشركان داشته اند، غالباً از همینجا سرچشمه مى گرفته است.[٥٩]
گفتار هفتم: آفات و موانع عبادت
تک تک عبادات فردی و جمعی مانند حج، نماز جماعت و جمعه، جهاد و غیره در کنار برکات فراوان، موانع و آفاتی هم دارند که باید آنها را برطرف کرد. مثلا یکی از آفات عبادت ـ خواه عبادت فردی باشد یا جمعی ـ خودبینی و خودپسندی است. این آفت چنان بنیان بر افکن است که محصول یك عمر عبادت ابلیس را بر باد داد و آتش به خرمن هستى او افكند. تعبیر قرآن درباره ابلیس به «كانَ منَ الْكافِرِینَ» (بقره:٣٤)، نشان مى دهد كه او قبل از فرمان نیز حساب خود را از مسیر فرشتگان و اطاعت فرمان خدا جدا كرده بود و در سر فكر استكبار مى پروراند و شاید به خود مى گفت اگر دستور خضوع و سجده به من داده شود، قطعاً اطاعت نخواهم كرد.[٦٠]
مطابق این آیه اگر انسان تمامى عمر خود را به عبادت و بندگى خدا و اعمال صالح مشغول باشد و در پایان لحظه اى مشرك شود و با همان حال از دنیا چشم بپوشد، تمام اعمال او محو و نابود خواهد شد. یعنى شرك همچون آتشى سوزان و صاعقه اى مرگبار است كه تمام حاصل زندگى او را در كام خود فرو مى بلعد و خاكستر مى كند؛ یا همانگونه كه قرآن در آیه ١٨ سوره ابراهیم (ع) اشاره كرده، همچون تندبادى بى امان است كه بر خاكسترى بوزد و تمام آنها را بر باد دهد.[٦١]
عابدان حقیقی
عابدان حقیقی و واقعی جز خداوند یکتا کسی دیگر را نمی پرستند؛ تنها رو به او می کنند و سر در آستان او می گذارند. امّا باید توجّه کرد که حمد و ستایش ذات پاك او، مانع از این نیست كه انسان بندگان صالحى را كه واسطه در نعمت اند یا پدر و مادر و معلم را سپاس گوید. ولى باید به این نكته توجّه داشت كه این همه آوازه ها از خدا است.[٦٢] خداوند متعال در قرآن در آیۀ «وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ» (قصص:٨٨)، نخست سخن از توحید عبادت و سپس از توحید حاكمیت دارد. بنابراین ابتدا می فرماید: «معبود دیگرى را با خدا مخوان، كه هیچ معبودى جز او نیست». سپس در جمله اى كه به منزله دلیل این حكم است مى فرماید: «همه چیز جز ذات (پاك) او فانى مى شود؛ كُلُّ شَیءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» (قصص:٨٨) و در پایان مى افزاید: «حاكمیت تنها از آنِ اوست و همه به سوى او باز گردانده مى شوید؛ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَیهِ تُرْجَعُونَ».[٦٣] این موارد نشان می دهد که حمد و سپاس تنها برای خداوند است و سپاس از دیگران نیز در واقع به حمد و سپاس به خدا باز می گردد. البته این مسأله منافاتی با سپاس و حمد الهی ندارد.
گفتار هشتم: فلسفه عبادت
از آنجا که هدف آفرینش انسان پیشرفت و تكامل است و انسان به حكم اینكه وجودش محدود است، باید براى رفع كمبودها تلاش کند و اعمالش را در مسیر تکامل قرار دهد، خداوند چشمه اى فیاض است که او را پرورش می دهد و از نقص به كمال مى برد. بنابراین هدف واقعى عبودیت و بندگى انسان و فلسفه عبادات و نیایشها، تكامل انسان است.[٦٤]
گاهی از فلسفه عبادت به حکمت عبادات نیز یاد می شود .[٦٥] از آیات الهی چنین بر می آید که فرمانهای خداوند چه در بعد عبادی یا اقتصادی و غیره دارای حکمت و فلسفه است.[٦٦] اگر خداوند احكامى مقرر داشته، همه از روى حكمت و مصالح و فلسفه هایى بوده است.[٦٧]
از سخنان رسول خدا (ص) و امامان معصوم (ع) نیز همین نکات استنباط می شود. برای نمونه در نهج البلاغه هنگامى كه امیرمؤمنان على (ع) فلسفه عبادات را بیان مى كند درباره روزه مى فرماید: «وَ الصِّيَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْق؛ خداوند روزه را از این جهت تشریع فرموده كه روح اخلاص در مردم پرورش یابد». و نیز فرمود: ساییدن پیشانی ها كه بهترین جاى صورت است، بر خاك، موجب تواضع و فروتنى است و گذاردن اعضاى پرارزش بدن بر زمین دلیل بر كوچكى و چسبیدن شكم ها به پشت به هنگام روزه، مایه تواضع است و نیز پرداخت زكات موجب صرف ثمرات و درآمدهاى زمین و غیر آن براى نیازمندان و مستمندان مى گردد و همه این امور بندگان را از آفت كبر و غرور بازمى دارد و به تواضع و فروتنى دعوت مى كند.[٦٨]
امام علی (ع) با بیان آفات رذایلی مانند کبر و فخر فروشی، مساله عبادت را مطرح و تأثیر مثبت آنها را در زدودن آثار كبر و غرور و زنده كردن روح تواضع و فروتنى گوشزد می کند. ایشان مى فرماید: «و به همین جهت است كه خداوند، بندگان باایمان خود را با نمازها و زكات ها و مجاهدت ها به وسیله روزه واجب (از بغى و ظلم و كبر) حراست فرمود تا اعضا و جوارحشان آرام شود؛ چشمانشان خاضع و نفوس آنان رام گردد؛ قلب هایشان خضوع پذیرد و تكبّر را از آنان بزداید».
اشاره به اینكه یكى از فلسفه هاى مهم عبادات، درهم شكستن انگیزه هاى كبر و غرور است كه سرچشمه تجاوز و ظلم مى شود، نشان می دهد که اركان و آداب نماز بهطور كامل، انسان را به تواضع دعوت مى كند. ایستادن همچون عبد خاضع در برابر خداوند و سپس ركوع و از همه مهمتر سجده از یك سو روح تواضع را در انسان پرورش مى دهد و از سوى دیگر او را از هرگونه گناه باز مى دارد: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ» (عنکبوت:٤٥).
همچنین زكات كه در واقع اكرام و احترامى به نیازمندان و مستمندان است، كبر و غرور را از روح و جان ثروتمندان و متمكّنان مى زداید و نیز روزه كه انسان را با تشنگى و گرسنگى در صف فقرا و نیازمندان قرار مىدهد، درهم شكننده كبر و غرور است. هر چند فلسفه این عبادات به این منحصر نمى شود، ولى به یقین یكى از فلسفه هایش همین است كه امام (ع) بدان اشاره فرموده است.[٦٩]
توجّه به حكمت خداوند در تشریع و قانونگذارى و فلسفه عبادات، مشكلات ناشی از انجام عبادات را آسان مى سازد و تحمل سختی -ها را در راه امتثال اوامر او لذت بخش مىنماید. برای اینكه مى داند تمام این برنامه ها و دستورات از سوى آن حكیم بزرگ است. اگر داروى تلخى تجویز كرده، دارویى است حیات بخش و اگر كار پر مشقّتى را تكلیف نموده، سرانجام راحت آفرین و تكامل دهنده است.[٧٠]
در حدیثى از امام على بن موسى الرضا (ع) مى خوانیم: «أَنَّ عِلَّةَ الصَّلَاةِ آنها إِقْرَارٌ بِالرُّبُوبِيَّةِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلْعُ الْأَنْدَادِ وَ قِيَامٌ بَيْنَ يَدَيِ الْجَبَّارِ جَلَّ جَلَالُهُ بِالذُّلِّ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ الْخُضُوعِ ...؛[٧١] فلسفه نماز اقرار به ربوبیت خداوند متعال و نفى هرگونه شرك و قیام در برابر ذات پاك خداوند با تسلیم و تواضع و خضوع است». درباره فلسفه زكات نیز از همان حضرت نقل شده است كه مى فرماید: «وَ هُوَ عِظَةٌ لِأَهْلِ الْغِنَى وَ عِبْرَةٌ لَهُمْ لِيَسْتَدِلُّوا عَلَى فُقَرَاءِ الآخِرَةِ بِهِم؛ اداى زكات پند و اندرزى است براى اغنیا و درس عبرتى است براى آنها تا از این طریق به فقر و نیازمندى خود در آخرت آشنا شوند». از همان حضرت درباره فلسفه صوم چنین مى خوانیم: «علّة الصّوم عرفان مسّ الجوع و العطش لیكون ذلیلا مستكینا ...؛ فلسفه روزه این است كه گرسنگى و تشنگى را احساس كند تا متواضع و خاضع گردد ...».[٧٢]
نکته مهم در فلسفه عبادت
بى شك، خداوند بزرگ از عبادت ما و فرشتگان بى نیاز است و اگر تمام جهانیان، راه ایمان یا كفر را پیش گیرند، چیزى بر جلال او افزوده یا از آن كاسته نمى شود: «إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِی حَمِیدٌ» (ابراهیم:٨) و نیز مى فرماید: «وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِی عَنِ الْعالَمِینَ» (آلعمران:٩٧).
هركس هرچیز دارد، از بركات ذات پاك پروردگار و رشحه اى از رشحات وجود اوست. بنابراین مخلوق كارى نمى تواند انجام دهد كه بر عظمت خالق بیفزاید. از اینجا به خوبى مى توان نتیجه گرفت كه فلسفه و فایده احكام عموماً و عبادات خصوصاً به خود انسانها باز مى گردد.
عبادات، فلسفه مشترك و فلسفه خاص دارد؛ فلسفه مشترك عبادات، خضوع و تواضع در پیشگاه خدا و شكستن بت كبر و غرور و سركشى و طغیان است. افزون بر این، عبادات انسان را به یاد خدا مى اندازد و قلب و روح را زنده نگاه مى دارد و آثار غفلت و بى خبرى را مى زداید. بدین ترتیب عبادات، انسان را همیشه در مسیر عبودیت و بندگى حق نگاه مى دارد.
افزون بر این، هریك از عبادات، فلسفه ویژه خود را نیز دارند؛ نماز نهى از فحشا و منكر و روزه با هواى نفس مبارزه مى كند. زكات، اختلاف طبقاتى را از بین مى برد یا كاهش مى دهد. حج باعث اتحاد صفوف مسلمانان و قوت و قدرت اسلام مى گردد. در روایات اسلامى كه در باب فلسفه احكام آمده به همه این امور اشاره شده است.[٧٣]
گفتار نهم: عبادت و توسّل
الف) حقیقت توسّل
منظور از توسّل این نیست كه كسى حاجت خویش را از پیامبر (ص) یا امامان (ع) بخواهد؛ بلكه منظور این است كه به مقام او در پیشگاه خدا متوسّل شود. این موضوع در حقیقت توجّه به خدا است؛ زیرا احترام پیامبر نیز به خاطر این است كه فرستاده او بوده و در راه او گام برداشته است. تعجب مى كنیم از كسانى كه این گونه توسّل را یك نوع شرك مى پندارند؛ در حالى كه شرك این است كه براى خدا شریكى در صفات و اعمال او قائل شوند و این گونه توسّل به هیچوجه شباهتى با شرك ندارد.
در مسأله توسّل میان حیات و وفات پیامبر و امامان فرقی وجود ندارد. گذشته از اینکه برخی روایات مربوط به بعد از وفات است، از نظر یك مسلمان، پیامبران و صلحاء بعد از مرگ «حیات برزخى» دارند؛ حیاتى وسیع تر از عالم دنیا. همانطور كه قرآن درباره شهدا به آن تصریح كرده است و مى گوید «آنها را مردگان فرض نكنید؛ آنها زندگانند» (آل عمران:١٦٩).
بعضى از نویسندگان و دانشمندان اهل تسنن مخصوصاً «وهابی ها» با لجاجت خاصى كوشش دارند تمام احادیثى كه در زمینه توسّل وارد شده است را تضعیف كنند و یا با اشكالات واهى و بى اساس آنها را به دست فراموشى بسپارند. در حالى كه یك محقق هرگز نمى تواند چنین بحثهاى غیر منطقى و تعصب آمیزى را بپذیرد.[٧٤]
دلیل عمده وهابیان بر نفی توسّل آیه زیر است که مى گوید: «فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً؛ پس هیچكس را با خدا نخوانید» (جن:١٨).
جالب اینكه پاسخ وهّابیان در همان آیه اى كه براى نفى شفاعت و توسّل به آن استدلال كرده اند، نهفته است؛ زیرا قرآن مجید مى فرماید: «لَاتَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً؛ كسى را با خدا نام نبرید» (جن:١٨)؛ یعنى همطراز و در عرض او و به صورت موجودى مستقل همچون ذات پاك وى، ولى اگر تأثیرش به اجازه و فرمان او باشد و نه در عرض او، نه تنها شرك نیست، بلكه تأكید مجددى است بر اصل توحید كه همه چیز به او منتهى مى شود. این درست شبیه همان چیزى است كه برادران یوسف (ع) به پدرشان یعقوب (ع) كه پیغمبر بزرگ خدا بود پیشنهاد كردند و او هم پذیرفت. آنها گفتند: «یا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا؛ پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه» (یوسف: ٩٧). او هم گفت: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّى؛ به زودى براى شما از پروردگارم آمرزش مى طلبم» (یوسف:٩٨). این است حقیقت توحید در عبادت و توحید افعالى نه آنچه وهّابیان متحجّر پنداشتهاند.[٧٥] زیرا اگر منظور از توسّل این باشد كه ما پیامبر را صاحب قدرت و مالك سود و زیان بالذات بدانیم، مسلماً این شرك است و هیچ مسلمانى نمى تواند به آن عقیده داشته باشد، امّا اگر این مالكیت از ناحیه خدا باشد و تحت عنوان «إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ» (انعام:١٢٨)، قرار گیرد عین ایمان و توحید است.[٧٦]
نویسنده كتاب «الْهَدِیةُ السنیة» كه از وهّابیان است مى گوید: هركس فرشتگان و انبیاءِ را ... واسطه میان خود و خدا قرار دهد، به خاطر اینكه مقرّبان درگاه او هستند، كافر و مشرك و خون و مال او مباح است؛ هرچند شهادتین بگوید و نماز بخواند و روزه بگیرد. آنها در مورد توسّل و زیارت قبور انبیاء و امامان (علیهم السّلام) و صلحا نیز منطقى شبیه به این دارند.
اشتباه بزرگ وهّابیان قشرى در این است كه تصوّر كرده اند تأثیر موجودات این جهان، تأثیر استقلالى است. لذا آن را مزاحم توحید افعالى و توحید عبادى خداوند دانسته اند؛ در حالى كه این طرز تفكر خود نوعى شرك است؛ زیرا از نظر یك موحّد كامل، وجود مستقل قائم بالذّات در عالم تنها یكى است و آن خدا است و بقیه عالم هستى كه همه ممكنات اند وابسته به وجود او و پرتوهاى آفتاب وجود او هستند. اینان از خود هیچگونه استقلالى ندارند و همانگونه كه در آغاز پیدایش به او نیازمند بودند، در بقا نیز همچنان نیازمند و وابسته به او هستند. بنابراین هر موجودى هرچه دارد از او دارد و تأثیر اسباب از او است كه مسبّب الاسباب است. معناى جمله «لا مُؤَثِّرَ فى الْوُجُودِ الَّا اللَّه» نیز همین است. نه اینكه اسباب را از سبب بودن بیندازیم یا استقلالى براى آنها قائل باشیم كه هر دو نادرست و از حقیقت توحید به دور است.[٧٧] بنابراین اگر پیامبر (ص) شفاعتى دارد به اذن او است. چنانكه قرآن مى فرماید: «مَا مِنْ شَفِیعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ» (یونس:٣).
اگر حضرت مسیح (ع) مردگان را زنده مى كند یا كور مادرزاد و همچنین مبتلاى به بیمارى غیر قابل علاج را شفا مى دهد آن هم به اذن خدا خواهد بود: «وَأُبْرِءُ الْأَكْمَهَ وَمالْأَبْرَصَ وَأُحْىِ الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ؛ و به اذن خدا، كور مادر زاد و مبتلا به بیمارى پیسى را بهبودى مى بخشم و مردگان را به اذن خدا زنده مىكنم» (آل عمران:٤٩). اگر آصف بن برخیا وزیر سلیمان كه قرآن از او به عنوان «الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنْ الْكِتَابِ؛ (امّا) كسى كه دانشى از كتاب (آسمانى) داشت» (نمل:٤٠)، توانایى دارد كه تخت ملكه سبأ را در یك چشم بر هم زدن ـ طبق تصریح قرآن ـ از سرزمین سبأ نزد سلیمان (ع) در شام حاضر كند، به گفته خودش «مِنْ فَضْلِ رَبِّى؛ از فضل پروردگار من است» (نمل:٤٠) بوده است.
امّا وهّابیان بیگانه از قرآن، گرفتار این اشتباه شده اند كه اگر این اعمال از این مردان بزرگ سر مى زند به صورت تأثیر مستقل است. لذا براى حل مشكل به انكار بعضى از ضروریات دین، مانند مسأله شفاعت پناه برده اند.
به این ترتیب آنها به گمان محكم ساختن پایه هاى توحید، هم در درّه شرك سقوط كرده اند و هم در درّه انكار ضروریات دین و قرآن.[٧٨]
اعتقاد به قدرت موجودات مافوق طبیعى و تأثیر آنها در جهان به اذن و فرمان، شرك نیست. بلكه اعتقاد وهابیان خود بدترین انواع شرك است؛ چراكه اگر آن را شرك بدانیم، باید اعتقاد به اصل وجود موجودات هم شرك باشد. همچنین اعتقاد به قدرت و تأثیر انسان از دنیا رفته نیز شرك نیست؛ زیرا انسان بعد از مردن به جماد تبدیل نمی شود.
از اینها گذشته اعتقاد وهّابیان جنبه ضد انسانى دارد؛ چراكه انسانى را كه خداوند او را برتر از فرشتگان شمرده و خلیفة اللَّه و مسجود ملائكه است، در حد یك حیوان طبیعى تنزّل داده اند.
اینجا است كه به حقیقت گفتار معروف پیغمبر اكرم (ص) مى رسیم كه فرمود: «راه یافتن شرك در اندیشه ها و عقاید آنچنان آهسته و بى سروصدا است كه راه یافتن مورچه سیاه، در شب تاریك بر سنگ سخت».[٧٩]
بنابر آنچه گفته شد همانگونه كه موجودات در اصل وجود وابسته به ذات خداوند هستند در تأثیر و فعل خود نیز چنین اند. ولى این معنا هرگز نفى عالم اسباب و حاكمیت قانون علّیت را نمىكند. این حدیث معروف از امام صادق (ع): «ابَى اللَّهُ انْ یجْرِىَ الأَشْیاءَ الّا بِاسْبابٍ؛[٨٠] خدا خواسته است كه همه كارها از طریق اسباب آن جارى گردد».[٨١]
ب) قرآن و توسّل
از آیات قرآن چنین بر می آید كه وسیله قرار دادن مقام انسان صالح در پیشگاه خدا و طلب چیزى از خداوند به خاطر او، ممنوع نیست و منافاتی با توحید ندارد. در زیر به چند نمونه از آیات در این زمینه اشاره می شود :
«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَةَ وَ جاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» (مائده:٣٥). در این آیه روى سخن به افراد با ایمان است و به آنها سه دستور براى رستگار شدن داده شده: تقوا و پرهیزگارى؛ انتخاب وسیله؛ جهاد در راه خدا. نتیجه همه آنها این است كه انسان مؤمن در مسیر رستگارى قرار گیرد.
موضوع مهمى كه در این آیه باید مورد بحث قرار گیرد دستورى است كه درباره انتخاب «وسیله» در این آیه به افراد با ایمان داده شده است.
«وسیله» را در اصل تقرّب جستن یا چیزى كه باعث تقرّب به دیگرى از روى علاقه و رغبت مى شود، معنی می کنند. بنابراین وسیله در آیه فوق معنى بسیار وسیعى دارد و هر كار و هر چیزى را كه باعث نزدیك شدن به پیشگاه مقدس پروردگار مى شود را شامل خواهد شد كه مهم ترین آنها ایمان به خدا و پیامبر اكرم (ص) و جهاد و عبادات همچون نماز، زكات، روزه و زیارت خانه خدا و همچنین صله رحم و انفاق در راه خدا اعم از انفاق هاى پنهانى و آشكار و همچنین هر كار نیك و خیر است. همانطور كه على (ع) در«نهج البلاغه» فرموده است:
بهترین چیزى كه به وسیله آن مى توان به خدا نزدیك شد، ایمان به خدا و پیامبر او و جهاد در راه خدا است كه قله كوهسار اسلام است. همچنین جمله اخلاص (لا اله الا اللَّه) كه همان فطرت توحید است، بر پا داشتن نماز كه آئین اسلام است، زكات كه فریضه واجبه است، روزه ماه رمضان كه سپرى است در برابر گناه و كیفرهاى الهى، حج و عمره كه فقر و پریشانى را دور مى كند و گناهان را مى شوید، صله رحم كه ثروت را زیاد و عمر را طولانى مى كند، انفاق هاى پنهانى كه گناهان را جبران مى نماید و انفاق آشكار كه مرگ-هاى ناگوار و بد را دور مى سازد و كارهاى نیك كه انسان را از سقوط نجات مىدهد.[٨٢]
گفتنی است كه هرگز منظور از توسّل این نیست که چیزى را از شخص پیامبر یا امام مستقلا تقاضا كنند، بلكه منظور این است با اعمال صالح یا پیروى از پیامبر و امام، یا شفاعت آنان یا سوگند دادن خداوند به مقام و مكتب آنها (كه خود یك نوع احترام و اهتمام به موقعیت آنها و یك نوع عبادت است) از خداوند چیزى را بخواهند. این معنى نه بوى شرك مى دهد و نه بر خلاف آیات دیگر قرآن است.[٨٣]
«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً؛ اگر آنها هنگامى كه به خویشتن ستم كردند (و مرتكب گناهى شدند) به سراغ تو مىآمدند و از خداوند طلب عفو و بخشش مى كردند و تو نیز براى آنها طلب عفو مى كردى، خدا را توبه پذیر و رحیم مى یافتند» (نساء:٦٤).
در آیه ٩٧ سوره یوسف از زبان برادرانش خطاب به پدر مى خوانیم: «یا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِینَ؛ اى پدر! براى ما استغفار كن كه ما خطا كار بودیم». یعقوب نیز این تقاضا را نه تنها انكار نكرد بلكه به آنها قول مساعد داد و گفت: «سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّی؛ به زودى براى شما از درگاه خداوند تقاضاى آمرزش مى كنم». بنابراین مسأله توسّل و شفاعت طلبیدن به مفهومى كه گفته شد از دستورهاى صریح قرآن است.[٨٤]
در موضوع استغفار ابراهیم در مورد پدرش آمده كه تاثیر دعاى پیامبران را درباره دیگران تأیید مى كند و همچنین در آیات متعدد دیگر قرآن این موضوع منعكس است (توبه:١١٤).
ج) روایات اسلامی و توسّل
روایات توسّل به حد تواتر است؛ یعنى به قدرى زیاد است كه ما را از بررسى اسناد آن بى نیاز مى سازد. علاوه بر این در میان آنها روایت صحیح نیز فراوان است. با این حال جایى براى خردهگیرى در پاره اى از اسناد آنها باقى نمىماند. بنابراین روایاتى كه در ذیل آیه «وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَة» (مائده:٣٥)، مى گوید پیغمبر به مردم مى فرمود: «از خداوند براى من «وسیله» بخواهید» یا آنچه در «كافى» از على (ع) نقل شده كه «وسیله بالاترین مقامى است كه در بهشت قرار دارد»، با آیه هیچ گونه منافاتى ندارد؛ زیرا وسیله، هرگونه تقرّب به پروردگار را شامل مى شود و تقرّب پیامبر به خدا و بالاترین درجه اى كه در بهشت وجود دارد یكى از مصداق هاى آن است.[٨٥]
از روایات متعددى كه از طرق شیعه و اهل تسنن نقل شده است، نیز به خوبى استفاده مى شود كه توسّل به آن معنى كه در بالا گفته شد، نه تنها هیچ گونه اشكالى ندارد، بلكه كار خوبى محسوب مىشود. این روایات بسیار فراوان است و در كتب زیادى نقل شده است، که به چند مورد بسنده می کنیم:
١. در كتاب «وفاء الوفاء» تالیف دانشمند معروف سنى «سمهودى»، چنین مى خوانیم كه مدد گرفتن و شفاعت خواستن در پیشگاه خداوند، از پیامبر و از مقام و شخصیت او، هم پیش از خلقت او مجاز است و هم بعد از تولد و هم بعد از رحلتش، هم در عالم برزخ و هم در روز رستاخیز. سپس روایت معروف توسّل آدم (ع) را به پیامبر اسلام (ص) از عمر بن خطاب نقل می کند که آدم بر اساس اطلاعى كه از آفرینش پیامبر اسلام (ص) در آینده داشت به پیشگاه خداوند چنین عرض كرد: «یا رب اسئلك بحق محمد (ص) لما غفرت لى؛ خداوندا به حق محمد (ص) از تو تقاضا مى كنم كه مرا ببخشى».
٢. سمهودی حدیث دیگرى از جماعتى از راویان حدیث، از جمله «نسایى» و «ترمذى» دانشمندان معروف اهل تسنن، به عنوان شاهد براى جواز توسّل به پیامبر (ص) در حال حیات نقل مى كند، كه خلاصه اش این است: « مرد نابینایى تقاضاى دعا از پیامبر (ص) براى شفاى بیماریش كرد. پیغمبر به او دستور داد كه چنین دعا كند: اللهم انى اسئلك و اتوجه الیك بنبیك محمد (ص) نبى الرحمة، یا محمد انى توجهت بك الى ربى فى حاجتى لتقضى لى، اللهم شفعه فى؛ خداوندا من از تو به خاطر پیامبرت پیامبر رحمت تقاضا مى كنم و به تو روى مىآورم، اى محمد! بوسیله تو به سوى پروردگارم براى انجام حاجتم متوجه مى شوم، خداوندا او را شفیع من ساز».
سمهودی باز هم در مورد جواز توسّل به پیامبر (ص) بعد از وفات چنین نقل مى كند كه مرد حاجتمندى در زمان عثمان كنار قبر پیامبر (ص) آمد و نماز خواند و چنین دعا كرد: «اللهم انى اسئلك و اتوجه الیك بنبینا محمد (ص) نبى الرحمة، یا محمد انى اتوجه بك الى ربك ان تقضى حاجتى؛ خداوندا! من از تو تقاضا مى كنم و به وسیله پیامبر ما محمد (ص) پیغمبر رحمت به سوى تو متوجه مى شوم، اى محمد! من به وسیله تو متوجه پروردگار تو مى شوم تا مشكلم حل شود». سپس اضافه مى كند چیزى نگذشت كه مشكل او حل شد.[٨٦]
٣. نویسنده كتاب «التوصل الى حقیقة التوسّل» كه در موضوع توسّل بسیار سختگیر است، ٢٦ حدیث از كتب و منابع مختلف نقل كرده كه جواز این موضوع در لابهلاى آنها منعكس است. اگرچه نامبرده سعى دارد كه در اسناد این احادیث خدشه وارد كند، ولى واضح است كه روایات هنگامى كه فراوان باشند و به حد تواتر برسند، جایى براى خدشه در سند حدیث باقى نمى ماند و روایاتى كه در زمینه توسّل در منابع اسلامى وارد شده است، ما فوق حد تواتر است. از جمله روایاتى كه نقل مى كند این است:
٤. «ابن حجر مكى» در كتاب «صواعق» از«امام شافعى» پیشواى معروف اهل تسنن نقل مى كند كه به اهل بیت پیامبر توسّل مى جست و چنین مى گفت:
آل النبــى ذریــعتــى
و هم الیـــه وسیــلتى
ارجو بهم اعــطى غدا
بید الیمیــن صحیفتى
خاندان پیامبر وسیله منند، آنها در پیشگاه او سبب تقرّب من هستند. امیدوارم به سبب آنها فرداى قیامت نامه عمل من به دست راست من سپرده شود».
٥. از «بیهقى» نقل مى كنند كه در زمان خلافت خلیفه دوم سالى قحطى شد. بلال به همراهى عدهاى از صحابه بر سر قبر پیامبر (ص) آمد و چنین گفت: «یا رسول اللَّه! استسق لامتك ... فانهم قد هلكوا؛ اى رسول خدا! از خدایت براى امتت باران بخواه ... كه ممكن است هلاك شوند».
٦. از ابن حجر در كتاب «الخیرات الحسان» نقل مى كنند كه «امام شافعى» در ایامى كه در بغداد بود، به زیارت ابو حنیفه مى رفت و در حاجاتش به او متوسّل مى شد.
٧. در صحیح «دارمى» از «ابى الجوزاء» نقل مى كند كه سالى در مدینه قحطى شدیدى واقع شد. بعضى شكایت به عایشه بردند. او سفارش كرد كه بر فراز قبر پیامبر روزنه اى در سقف ایجاد كنند، تا به بركت قبر پیامبر از طرف خدا باران نازل شود. چنین كردند و باران فراوانى آمد.
٨. «آلوسى» در تفسیر خود، قسمت هاى زیادى از احادیث فوق را نقل می کند و پس از تجزیه و تحلیل طولانى و حتى سخت گیرى درباره احادیث فوق، در پایان ناگزیر به اعتراف می شود و چنین مى گوید: «بعد از تمام این گفت و گوها، من مانعى در توسّل به پیشگاه خداوند به مقام پیامبر (ص) نمى بینم؛ چه در حال حیات پیامبر و چه پس از رحلت او». وی بعد از بحث نسبتاً مشروحى در این زمینه، اضافه مى كند: «توسّل جستن به مقام غیر پیامبر در پیشگاه خدا نیز مانعى ندارد؛ به شرط اینكه او حقیقتاً در پیشگاه خدا مقامى داشته باشد».[٨٧]
نتیجه گیری
عبادت به معنای نهایت خضوع و تواضع است و نه فقط اعتقاد به ربوبیت و مالكیت معبود. تنها خداوند به دلیل عظمت و صفات جمال و جلالی که دارد، شایست عبادت است. سجده به عنوان عبادت، تنها برای خداوند متعال جایز است و در اسلام از سجده كردن براى غیر خدا نهى شده است. لذا سجده یعقوب (ع) و فرزندان او در برابر یوسف (ع) و نیز سجده فرشتگان براى آدم (ع)، سجده براى خداوند بود و جنبه شكر داشت. در عین حال تحیت و احترامى براى آدم و یوسف (علیهما السّلام) محسوب مى شد، نه عبادت. تکامل، ثمره عبادت است. عبادت مكتب عالى تربیت است و اندیشه انسان را بیدار و گرد و غبار گناه و غفلت را از دل و جان مى شوید؛ حدود مسئولیتهای فردی و اجتماعی را مشخص نمایند و جامعه ای صالح می سازد.
مهم ترین غایت عبادت، رسیدن به عقلانیت و تکامل و پختگی عقل است. به حکم عقل نتیجه تحمل سختی و دشواری های عبادت، رسیدن به مقام عبد و بندگی خدا است. انسان برای رسیدن به چنین مقامی باید سختی ها، از جمله هجرت از سرزمین کفر و شرک را تحمل کند، تا شرایط بندگی فراهم شود. عبادت در اسلام گستره وسیعی دارد، لذا هر آنچه مایه تقرّب انسان به خدا و عامل ارتقای معنوی انسان و حصول بندگی شود، در حیطه عبادت جای می گیرد. از این رو، همه اعمال فردی، اجتماعی، بدنی و نفسانی و اموری مانند تشکیل خانواده و عمل و التزام به احکام آن، جهاد در راه خدا، نماز، انتظار فرج مصلح جهانی، تفکّر و اندیشه در اسرار جهان، تحصیل علم و دانش، نماز عبادی سیاسی جمعه و ... عبادت اند.
هرچند در اسلام، هم عبادت جمعی و هم عبادت فردی وجود دارد، امّا اهمیت عبادت جمعی مانند نماز جماعت بیشتر است. به همین دلیل، قرآن با ذكر صیغه جمع «نعبد» و «نستعین» در آیه «ایاک نعبد و ایاک نستعین»، نشان می دهد که اساس عبادت مخصوصاً نماز بر پایه جمع و جماعت است.
توحید در عبادت، یکی از مهم ترین اصول اسلامی به شمار می رود. بر اساس توحید در عبادت، در جهان هستی، جز خدا هیچ کس شایسته عبودیت و پرستش و بندگی نیست. بنابراین پرستش مخصوص ذات مقدس اوست. استدلالات توحیدی می گوید هیچ مقامی در جهان جز خداوند شایسته و لایق عبادت نیست؛ نه تنها سنگ و چوب و بت ها، بلکه ماه و خورشید و ستارگان و حتی افراد بشر هر اندازه هم قدرت داشته باشند، بلکه پیغمبران بزرگ و امامان هم که نمونه عالی کمالات انسانی بوده اند، در خور «پرستش و بندگی» نیستند. یعنی نمی توان آنها را پرستید. توجّه به اصل «توحید در عبادت» روح انسان را بلند و نظر انداز عقل انسان را وسیع می سازد و روح آزادگی را در انسان می دمد. باید توجّه کرد که حمد و ستایش ذات پاك او، مانع از این نیست كه انسان بندگان صالحى را كه واسطه در نعمت اند یا پدر و مادر و معلم را سپاس گوید. ولى باید به این نكته توجّه داشت كه این همه آوازه ها از خدا است.
حقیقت توسّل، توجّه به خدا است و هیچ شباهتى با شرك ندارد. وهابی ها با لجاجت خاصى كوشش دارند تمام احادیثى كه در زمینه توسّل وارد شده است را تضعیف كنند. در حالی که روایات توسّل متواترند و آیات هم بر توسّل صحه گذاشته است. اشتباه عمده وهابیان این است که گمان می کنند کسی که متوسّل می شود پیامبر (ص) و امامان (ع) را هم طراز و در عرض خدا قرار می دهد. اگر منظور از توسّل این باشد كه ما پیامبر و اولیای خدا را صاحب قدرت و مالك سود و زیان بالذات بدانیم، مسلما این شرك است. ولی هیچ مسلمانى نمى تواند به آن عقیده داشته باشد، بلکه هر موجودى هر تاثیری داشته باشد، مسبّب الاسباب خداست و معناى جمله «لا مُؤَثِّرَ فى الْوُجُودِ الَّا اللَّه» نیز همین است، نه اینكه اسباب از سبب بودن تهی شده، یا استقلالى براى آنها قائل باشیم.
عبادات دارای حکمت و فلسفه اند. برخی از فلسفه ها مشترک در همه عبادات هستند و برخی در چند عبادت؛ فلسفه مشترك عبادات، یاد خدا و خضوع و تواضع در پیشگاه خدا و شكستن بت كبر، غرور، سركشى و طغیان است. علاوه بر این، هر عبادتی فلسفه خاص خود را نیز دارد؛ مثلا فلسفه نماز نهى از فحشا و منكر و فلسفه روزه مبارزه با هواى نفس، فلسفه زكات، از بین بردن اختلاف طبقاتى و ... است.
منابع
١. قرآن مجید.
٢. نهج البلاغه.
٣. ابن منظور، ابوالفضل جمال الدین؛ لسان العرب؛ بیروت: دارالفکر، ١٤١٤ق.
٤. أبو نصر إسماعیل بن حماد الجوهری الفارابی؛ الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة؛ بیروت: دار العلم للملایین، ١٤٠٧ق.
٥. ترمذی، محمد عیسی؛ تحقیق احمد محمد شاکر؛ قاهره: دارالحدیث، ١٤١٩ق.
٦. حسین بن محمد، راغب اصفهانى؛ المفردات فی غریب القرآن؛ دمشق بیروت: دارالعلم، ١٤١٢ق.
٧. شیخ حر عاملی؛ محمد بن حسن؛ وسایل الشیعة؛ تهران: مکتبة الاسلامیة، ١٤٠٣ق.
٨. صدوق، محمد؛ من لایحضره الفقیه؛ مصحح علی اکبر غفاری؛ قم: جامعة مدرسین، ١٤١٣ق.
٩. طباطبایی، سید محمد حسین؛ المیزان فی تفسیرالقرآن؛ بیروت: انتشارات الاعلمی للمطبوعات، ١٤١٧ق.
١٠. فراهیدى؛ ابی عبد الرّحمن خلیل بن أحمد؛ كتاب العین، قم: دارالهجرة، ۱٤٠٩ق.
١١. فیض کاشانی؛ ملا محسن؛ وافی؛ اصفهان: کتابخانه امیرالمومنین (ع)، ١٤٠٦ق.
١٢. قمی، شیخ عباس؛ سفینة البحار و مدینه الحکم و الاثار؛ قم: دارالاسوة، ١٤١٦ق.
١٣. الکلینی الرازی؛ ابی جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق؛ اصول كافى؛ تهران: دارالکتب الاسلامیه، ١٣٦٢ش.
١٤. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار؛ چ١، تهران: نشر دارالكتب الاسلامیة، بیتا.
١٥. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از فضلا؛ پیام امام امیرالمؤمنین (ع)؛ تهران: دارالکتب الاسلامیة، ١٣٨٦ش.
١٦. پیام قرآن، تهران: دار الكتب الإسلامیة، ١٣٨٦ش.
١٧. تفسیر نمونه؛ تهران: دار الكتب الإسلامیة، ١٣٧١ش.
١٨. درسهایی از مکتب اسلام؛ سال ١٣٤١ش.
١٩. یكصد و هشتاد پرسش و پاسخ؛ تهیه و تنظیم سید حسین حسینی؛ تهران: دار الكتب الإسلامیة، ١٣٨٦ش.
پی نوشت:
[١]. دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
[٢]. اسماعیل جوهری؛ الصحاح تاج اللغة و صحاح العربية؛ ج٢؛ ص٥٠٣.
[٣]. محمد ابن منظور؛ لسان العرب؛ ج٣؛ ص٢٧٠.
[٤]. خلیل فراهیدی؛ كتاب العين؛ ج٢؛ ص٤٨.
[٥]. ناصر مکارم؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ ص٣٢٦.
[٦]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج١؛ ص٢٤٤.
[٧]. محمد حر عاملی؛ وسایل الشیعه؛ ج١٨؛ ص٨٩؛ ابواب صفات القاضى، باب١٠؛ حديث ١.
[٨]. همان؛ ص٩١؛ ابواب صفات القاضى، باب١٠؛ حديث ٨ و ٩.
[٩]. ناصر مکارم؛ تفسیر نمونه؛ ج١٨؛ صص٤٢٥-٤٢٦.
[١٠]. محمد حر عاملی؛ وسایل الشیعه؛ ج٤؛ ص٩٨٥؛ حديث ٣.
[١١]. همان؛ حديث ٦.
[١٢]. همان؛ حديث ٧.
[١٣]. همان؛ حديث ٤.
[١٤]. محمد باقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج١١؛ صص١٣٨ و ١٣٩؛ احاديث ٢ و ٣ و ٤ و ٦.
[١٥]. همان؛ ج١٨؛ ص٤٢٠؛ حديث ٨.
[١٦]. ناصر مکارم؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ صص٣٤٧-٣٤٨.
[١٧]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج١٤؛ ص١٦٤
[١٨]. همان؛ ج٢؛ ص١٣٥.
[١٩]. همان؛ ج١٨؛ ص١٤٢.
[٢٠]. همو؛ پیام قرآن؛ ج٣؛ ص٣٢٢.
[٢١]. همان؛ ج١٠؛ صص٣٠٨-٣١١.
[٢٢]. همان؛ ج٣؛ صص٣٤٤-٣٤٥.
[٢٣]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٢٥؛ ص١٢.
[٢٤]. ناصرمکارم؛ تفسير نمونه؛ ج٢٥؛ ص١٢٩.
[٢٥]. همان.
[٢٦]. همان؛ ج٩؛ ص٢٨٩.
[٢٧]. همان.
[٢٨]. همان؛ ج١١؛ صص١٤٥-١٤٦.
[٢٩]. همو؛ پيام قرآن؛ ج١؛ ص١٥٧.
[٣٠]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٣؛ صص٣٣٦-٣٣٧.
[٣١]. همان؛ ج٢؛ ص١٣٥.
[٣٢]. محمد کلینی؛ اصول كافى؛ ج٢؛ ص٤٥.
[٣٣]. عباس قمی؛ سفينة البحار؛ ج٢؛ ص٣٨٣.
[٣٤]. ناصر مکارم؛ تفسير نمونه؛ ج١٨؛ ص١٤٢.
[٣٥]. گرچه اين حديث را با اين عبارت در منابع اسلامى نيافتيم، ولى در بعضى از احاديث آمده است كه پيامبر اكرم (ص) فرمود: «بادِرُوا الى رِياض الْجَنَّةِ، قالُوا يا رَسُول اللَّهِ وَ ما رِياضُ الْجَنَّةِ؟ قالَ حَلِقُ الذِّكْر؛ و به سوى باغهاى بهشت با سرعت حركت كنيد. عرض كردند: "اى سول خدا (ص) باغهاى بهشت چيست؟" فرمود: "حلقه ها و جلسات ذكر است"». مرحوم فيض در جلد اوّل وافى، بعد از ذكر اين حديث مى گويد: «منظور از حلقه ذكر در اينجا همان گونه كه از بعضى ديگر از احاديث اين باب استفاده مىشود، مجلس علم است». محسن فیض کاشانی؛ وافى؛ ج١؛ ص١٧٧.
اين حديث در كتاب صحيح ترمذى نيز با مختصر تفاوتى نقل شده است: «اذا مَرَرْتُمْ بِرياضِ الْجَنَّةِ فَارْتَعُوا قالِ وَ ما رِياضُ الْجَنَّةِ؟ قالَ حِلَقُ الذِّكْرِ». محمد عیسی ترمذی؛ صحيح ترمذى؛ ج٥؛ ص٥٣٢؛ باب ٨٣؛ حديث ٣٥١٠.
[٣٦]. محمد باقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ ج١؛ ص٢٠٤.
[٣٧]. همان؛ ص٢٠٥.
[٣٨]. همان؛ ص٢٠٣.
[٣٩]. همان؛ ص٨٨.
[٤٠]. ناصر مکارم؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ ص٣٢٢.
[٤١]. همان؛ ج١٠؛ صص٢٦٥-٢٦٦.
[٤٢]. محمد باقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ ج٨٦؛ ص٢٠١.
[٤٣]. همان؛ ج١٠؛ صص٢٧-٢٧١.
[٤٤]. همان؛ ج١٣؛ ص١٣٦.
[٤٥]. همان؛ ج٦٥؛ ص٦٩.
[٤٦]. همان؛ ج١٣؛ ص١٣٧.
[٤٧]. همان؛ ص١٣٦. ناصرمکارم؛ پيام قرآن؛ ج٩؛ ص٤١٦.
[٤٨]. محمد باقر مجلسی؛ بحار الانوار؛ ج١٠؛ صص٣٠٨-٣١١
[٤٩]. همان؛ ج١؛ ص٤٤.
[٥٠]. ناصر مکارم؛ درسهایی از مکتب اسلام؛ مرداد ماه ١٣٤١؛ سال چهارم؛ شماره٧.
[٥١]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٢٧؛ ص٤٤٦.
[٥٢]. همو؛ درسهایی از مکتب اسلام؛ شهریور ١٣٤١؛ شماره٨.
[٥٣]. همان.
[٥٤]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٢٧؛ ص٤٤٧.
[٥٥]. همو؛ مجله مکتب اسلام؛ شهریور١٣٤١؛ شماره٨.
[٥٦]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٢٧؛ صص٤٤٩-٤٥٠.
[٥٧]. همان؛ ص٤٤٧.
[٥٨]. همو؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ ص٣٤٠.
[٥٩]. همان؛ ص٣٢٢.
[٦٠]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج١؛ ص١٨٣.
[٦١]. حسین راغب؛ مفردات؛ مادّه «حبط».
[٦٢]. ناصر مکارم؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ ص٤٢٧.
[٦٣]. همان؛ ص٤٢٨.
[٦٤]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٢٢؛ ص٣٩٢.
[٦٥]. همان؛ ج١١؛ ص٤٥٥.
[٦٦]. همان؛ ج٩؛ ص٢٠٣.
[٦٧]. همو؛ پيام قرآن؛ ج٤؛ ص٦٧.
[٦٨]. همو؛ پيام امام امير المومنين (ع)؛ ج٧؛ ص٤٣٦.
[٦٩]. همان؛ صص٤٣٨–٤٣٩.
[٧٠]. همو؛ پيام قرآن؛ ج٤؛ ص١٥٠.
[٧١]. محمد صدوق؛ من لایحضره الفقیه؛ ج١؛ ص٢١١.
[٧٢]. ناصر مکارم؛ پيام امام امير المومنين (ع)؛ ج٧؛ ص٤٣٥.
[٧٣]. همان؛ ص٤٤٢.
[٧٤]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٤؛ صص٣٧١–٣٧٢.
[٧٥]. همو؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ ص٣٥٤.
[٧٦]. همو؛ تفسير نمونه؛ ج٨؛ ص٣٠٨.
[٧٧]. همو؛ پيام قرآن؛ ج٣؛ ص٣٥١.
[٧٨]. همان؛ ص٣٥٢.
[٧٩]. همان؛ ص٣٥٥.
[٨٠]. محمد باقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج٢؛ ص١٦٨.
[٨١]. همان؛ ج٣؛ ص٣٥٧.
[٨٢]. نهج البلاغه؛ خطبه ١١٠.
[٨٣]. ناصر مکارم؛ تفسير نمونه؛ ج٤ ؛ صص٣٦٥-٣٦٦.
[٨٤]. همان؛ ج٢٥؛ ص١٢٨.
[٨٥]. همان؛ ج٤؛ صص٣٧١–٣٧٢.
[٨٦]. همان٤؛ ص٣٦٧.
[٨٧]. همان؛ صص٣٦٩–٣٧٠.
معرفـی کتاب
سیری در کتاب
«ده درس خدا شناسی»
مهم ترین ویژگى مکتب اسلام، انسان سازى بر اساس معیارهاى الهى است. لذا باید مجموعه اى دقیق و مستدل و در عین حال جالب و شیرین از اعتقادات خالص اسلامى در اختیار همگان به ویژه نسل جوان قرار گیرد تا بتوانند خود را بسازند؛ و ایمانى نیرومند که در اعمال و رفتار آن ها پرتوافکن باشد فراهم آورند؛ و هم مقدمه اى باشد براى مطالعات بیشتر.
در ميان مسائل عقيدتى، علم توحید مهم ترین مسئله در اسلام و خداشناسی اشرف علوم است چرا که موضوع آن شناخت پروردگار عالم است.
در این بین کتاب ارزشمند «ده درس خدا شناسی» که از سلسله دروس آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله العالی) در اصول عقاید اسلامی است، از جمله آثاری است که با رویکردی کلی به مساله «خدا شناسی» و ابعاد مختلف آن پرداخته و به پرسش ها در این زمینه پاسخ گفته است.
ده درس خدا شناسی در یک نگاه
کتاب «ده درس خدا شناسی» بیان برخی از اصول عقاید شیعه در زمینه «خداشناسی» و شناخت «صفات الهی» است. در این اثر نخست به بحث درباره ضرورت خداجویی و عشق و آگاهی نسبت به خداوند متعال پرداخته شده سپس آثار مهم خداشناسی در زندگی به ویژه احساس آرامش و مسوولیت و تلاش همراه با امید بیان گردیده است. در ادامه راه های مهم خداشناسی از دو راه مطمئن درون [شناخت نفس] و برون [تعقل در نظم جهان خلقت] مورد تأکید قرار گرفته و داستان هایی واقعی در این زمینه بیان شده است. بیان نمونه هایی از عجائب نظام آفرینش و خلقت پرندگان، حشرات، گل ها و ذرات ریز مانند اتم ها و هم چنین بیان برخی از صفات جمال و جلال الهی از مباحث پایانی این نوشتار است.
ساختار اصلی کتاب
کتاب «ده درس خدا شناسی» از ده مبحث اصلى تشكيل شده است.که دروس ده گانۀ آن عبارتند از:
درس اوّل: خدا جويى، درس دوّم: آثار خداشناسى در زندگى ما، درس سوّم: خداشناسى از دو راه مطمئن، درس چهارم: پاسخ به يك سؤال مهم، درس پنجم: يك داستان واقعى، درس ششم: دومين راه براى خداشناسى، درس هفتم: نمونه هايى از نظام آفرينش، درس هشتم: يك دنيا شگفتى در يك پرندۀ كوچك، درس نهم: دوستى حشرات و گل ها!، درس دهم: در جهان بى نهايت كوچك ها، يك بحث تكميلى براى درس دهم چه پرشكوه است صفات خدا.
گزارش محتوایی اثر
انگیزه های خدا جويى
معظم له در بخش نخست کتاب به بررسی ضرورت تفکر و اندیشه در شناخت آفريدگار جهان پرداخته و در ادامه انگیزه های روح تشنه و جست وجوگر انسان در خداجويى و شناسايى آفرينندۀ جهان هستى را بیان کرده است.
در فرازی از اثر می خوانیم: هنگامى كه به سفره گسترده آفرينش نگاه مى كنيم و انواع نعمت هايى كه در اختيار ما قرار دارد را در اين سفره پهناور مى بينيم، بى اختيار به اين فكر مى افتيم كه بخشندۀ اين همه نعمت ها را بشناسيم.
آثار خداشناسى
مولّف در درس دوم به آثار خداشناسى در زندگى انسان پرداخته و از جمله تأکید نموده، خداپرستى وسيلۀ پيشرفت علوم و دانش هاست.
خداشناسى و تلاش و اميد، خداشناسى و احساس مسئوليّت، خداشناسى و آرامش از دیگر آثار شناخت خداست که مولّف به آن پرداخته است.
در بخشی از کتاب می خوانیم: انسان با ايمان در هر رشته اى كه باشد احساس مسئوليّت مى كند، وظيفه شناس است، نيكوكار و با گذشت است، همواره يك پليس معنوى را در درون جان خود حاضر مى بيند كه مراقب اعمال او است.
راه های خداشناسی
نویسنده در يك گفتار فشرده، خودشناسی و سیر در عالم پهناور آفرينش را به عنوان دو راه مهم خداشناسی ذکر کرده است.
در برشی از کتاب می خوانیم: كمتر كسى را مى توانيد پيدا كنيد كه در برابر حوادث سخت زندگى... بى اختيار به ياد خدا نيفتد...البته نداى فطرت هميشه در درون جان آدمى هست ولى در اين لحظات قوت بيشترى مى يابد.
فطرت یا عادت!
درس چهارم، به بیان منشأ ندای فطرت اختصاص یافته و سبقۀ تاریخی خداپرستى در ميان انسان هاى امروز و گذشته بیان شده است.
در فرازی از کتاب می خوانیم: در هر عصر و زمان و در هر نقطه اى از دنيا شكلى از مذهب وجود داشته است، و اين خود يك دليل روشنى است بر اين كه خداپرستى از اعماق روح و فطرت انسان سرچشمه گرفته، نه اين كه نتيجه تلقين و رسم و عادت باشد.
آگاهی از درون و بیرون
معظم له در درس پنجم با طرح یک داستان واقعی، به خداشناسی فطری [درون] اشاره کرده و در درس ششم با طرح تأمل در نشانه هاى خدا در جهان و تشریح رابطه نظم و عقل، راه دیگر خداشناسی [برون] را بیان کرده و با طرح نکات چهارگانه به ابهامات موجود در مسألۀ خداشناسی پاسخ گفته است.
در برشی از اثر می خوانیم: انسان هر كجا نظم و حساب و قوانين ثابتى ديد مى داند كه در كنار آن مبدأ علم و قدرتى را بايد جست وجو كند، و در اين درك وجدانى خود نياز چندانى به استدلال نمى بيند.
نمونه هايى از نظام آفرينش
مولّف در ادامه خداشناسی، نمونه هايى از نظام آفرينش را در سراسر جهان هستى تبیین کرده است.
در بیان معظم له ساختمان وجود انسان و حيوان و گياه و ساختمان حيرت انگيز يك سلّول و يك اتم و نظام شگفت انگيز عالم ستارگان، درهاى خداشناسى به روى ما گشوده است،
در برشی از کتاب آمده است: تمام كتاب هاى علوم طبيعى كتاب هاى توحيد و خداشناسى است، كه به ما درس عظمت پروردگار را مى دهند؛ زيرا اين كتاب ها، پرده از روى نظام جالب موجودات اين جهان بر مى دارد؛ و نشان مى دهد كه آفريدگار اين جهان چه اندازه عالم و قادر است.
صفات جمال و جلال
بخش پایانی کتاب به تبیین معروف ترين صفات ثبوتی و سلبی خداوند اختصاص یافته است.
نویسنده در بیان صفات ثبوتی و سلبی خداوند می نویسد: تمام صفات ثبوتى خدا را مى توان در جملۀ زير خلاصۀ كرد: ذات خدا ذاتى است نامتناهى از هر جهت و داراى تمام كمالات.
در مقابل صفات سلبى نيز در اين جمله خلاصه مى گردد: ذات خدا از هيچ نظر نقصان ندارد.
لازم به ذکر است اين اثر نفیس برگرفته از کتاب گران سنگ معظم له با عنوان «پنجاه درس اصول عقاید برای جوانان» است که به صورت مستقل در سال ١٣٨٩، در یک جلد و در ٩٦ صفحه در قطع پالتویی توسط انتشارات نسل جوان منتشر شده که تا کنون نیز چندین مرتبه تجدید چاپ شده است.
معارف اسلامی
عدل الهی و تضمین روزی بندگان، با وجود فقر و غنای بندگان؟!
پرسش:
چرا بعضی ها باید در ناز و نعمت باشند، در حالی که بعضی در خفّت و خواری زندگی می کنند؛ این چه عدالتی است که خدا دارد مگر خدا روزی همه را تضمین نکرده است؟!
پاسخ اجمالی:
منظور از تضمین رزق از سوى خداوند و تكفل و تعهد و تقسيم آن، فراهم آوردن زمينه ها است که برخی از این زمينه ها در خارج از وجود انسان و برخی دیگر در درون وجود او است كه هرگاه دست به دست هم دهند انسان سهم خود را از روزى دريافت مى كند.
بعد از فراهم آمدن آن زمینه ها، تلاش و كوشش انسان شرط تحقق و به فعليت رسیدن آن زمينه ها است؛ بنابراين حكمت خدا ايجاب مى كند كه هركس تلاش و كوشش و اخلاص و فداكارى بيشترى داشته باشد روزى اش گسترده تر گردد. چرا که خداوند متعال اراده اش را - از جمله اراده اش را در روزی دادن مخلوقات - در قالب نظام متشکل از شبکه های گسترده علت و معلولی عملی می کند.
مواردى نیز از فقر و بی عدالتی در طول تاریخ وجود دارند که سبب آن نه تنبلی و تن پروری و عدم نشاط شخص و جامعه، بلکه نتیجه ظلم و تحمیل استعمارگران و استثمارکنندگان فردی یا گروهی بوده است. به تعبير ديگر علاوه بر مسأله تلاش و كوشش، وجود عدالت اجتماعى نيز شرط تقسيم عادلانه روزى ها است.
پاسخ تفصیلی:
اختلاف مردم در رزق و روزى
در آیه ٦ سوره هود، این توصیف را درباره خداوند متعال می خوانیم: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها»؛ (هيچ جنبنده اى در زمين نيست مگر اينكه روزى او بر خداست). طبق این آیه شریفه، خداوند متعال تأمین روزی همه موجودات و مخلوقات عالم را بر عهده گرفته و آن را تضمین نموده است. اما این رزق و روزی چگونه و با چه نسبت و تفاوتی میان آن مخلوقات توزیع شده است؟
با توجه به آیاتی نظیر آیه ٧١ سوره نحل یعنی «وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ»؛ (خداوند بعضى از شما را بر بعضى ديگر از نظر روزى برترى داد) و همچنین آیه ٣٠ سوره اسراء یعنی «إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً»؛ (پروردگار تو روزى را براى هر كس از بندگانش بخواهد گسترده مى كند و براى هر كس بخواهد محدود مى سازد همانا خداوند نسبت به بندگانش خبیر و بصیر است)، و نیز با توجّه به برخی دیگر از آیات قرآن می توانیم به این نتیجه برسیم که عدم برخورداری بندگان و مخلوقات الهی به طور مساوی از رزق و روزی، امری است که مورد پذیرش و تصریح خود قرآن نیز هست.
اما سوالی که ممکن است در اینجا به ذهن برسد این است که چرا خداوند که قادر مطلق است و هیچ کار ممکنی از حوزه توانایی او بیرون نیست، این روزی را یکسان تقسیم نکرده است؟! آیا این عمل با عدالت خداوند تناقض ندارد؟!
معنی تضمین و تقسیم روزی توسط خدا و نسبت آن با تلاش انسان
فهم پاسخ این سؤال متوقف بر فهم معنای صحیح صفت «رزاقیت» (روزی دهندگی) درباره خداوند است. منظور از تضيمن رزق از سوى خداوند و تكفل و تعهد و تقسيم آن، فراهم آوردن زمينه ها است که برخی از این زمينه ها در خارج از وجود انسان و برخی دیگر در درون وجود او است كه هرگاه دست به دست هم دهند انسان سهم خود را از روزى دريافت مى كند.(١) در واقع تأمين و تضمين روزى به اين معنى نيست كه آن را براى انسان عاقل با شعور فراهم ساخته به در خانه اش بفرستند يا لقمه كنند و در دهانش بگذارند بلكه بعداز فراهم آمدن آن زمینه ها، تلاش و كوشش انسان شرط تحقق و به فعليت رسیدن آن زمينه ها است.(٢)
در قالب یک تمثیل می توان گفت که تضمین رزق و روزی توسط خداوند برای بندگان درست به آن مى ماند كه حقوق كاركنان يك دستگاه یا اداره از طرف رئيس آن برای کارکنان تعيين مى شود ولى هرگز حقوق را در خانه آنها نمى آورند بلكه آنها بايد كار كنند سپس شخصا بروند و ليست حقوق را پر كنند و حق خود را دريافت دارند.(٣) در تمثیلی دیگر می توان گفت که روزی دهندگی خداوند مانند تابش خورشید و بارش باران است که اگرچه بر همگان به یکسان می تابد و می بارد اما لازم است هر کس با تلاش و کوشش و مسئولیت پذیری، خود را در معرض آنها قرار دهد تا بتواند استفاده لازم را از آنها ببرد. حتى مريم(عليه السلام) در آن شرائط سختِ وضعِ حمل و در آن بيابان خاموش كه خداوند روزى اش را به صورت خرماى تازه(رطب) بر شاخسار نخلى كه در آن بيابان بود ظاهر ساخت مأمور شد حركتى كند و مخاطب به جمله «وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ»(٤)؛ (تو اى مريم نيز تكانى به اين درخت نخل بده تا رطب تازه بر تو فرو ريزد) گرديد.(٥)
بنابراين حكمت خدا ايجاب مى كند كه هركس تلاش و كوشش و اخلاص و فداكارى بيشترى داشته باشد روزى اش گسترده تر گردد. در این باره در آیه ٣٩ سوره نجم می خوانیم: «وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَی»؛ (انسان بهره اى جز نتيجه تلاش و كوشش خود ندارد) و نیز در آیه ٣٨ سوره مدثر نیز به این گزاره برمی خوریم که: «كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِینَةٌ»؛ (هر انسانى در گروی اعمال و كوشش هاى خويش است). مشاهدات تجربی هم نشان می دهد که افراد يا ملت هاى سخت كوش، منظم و متحد معمولا غنى ترند و افراد سست و ملت هاى تنبل و فاقد نظم و اتحاد فقيرتر و نمونه هاى عينى آن را در اجتماع خود و در ميان ملل جهان مى بينيم و موارد استثنائى نمى تواند اين اصل كلى را به هم بزند.(٦)
علاوه بر آیات پیش گفته، این موضوع تأییدات فراوانی از میان کلام معصومین نیز دارد. برای مثال در حدیثی از حضرت علی(علیه السلام) می خوانیم: «إِنَّ الْأَشْيَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْكَسَلُ وَ الْعَجْزُ فَنُتِجَا بَيْنَهُمَا الْفَقْرَ»(٧)؛ (هنگامى كه [در آغاز كار] موجودات جهان با هم ازدواج كردند تنبلى و ناتوانى با هم عقد زوجيت بستند فرزندى از آنها متولد شد به نام فقر). فقر و تنگدستى يك فرد یا یک ملت، نتيجه مستقيم ضعف ها و تنبلى هاى آنها است و حكمت خداوند ايجاب مى كند كه روزى را بر چنين كسانى تنگ كند.(٨)
این موضوع از آن روست که که خداوند متعال اراده اش را - از جمله اراده اش را در روزی دادن مخلوقات - در قالب نظام متشکل از شبکه های گسترده علت و معلولی عملی می کند. این بیان معصومین(علیهم السلام) که «أبِى اللّهُ أنْ يَجْرِىَ الأشيَاءَ إلَّا بِأَسبَابِهَا»(٩)؛ (خداوند ابا دارد از اینکه امور را از غیر اسباب طبیعی شان جریان دهد)، بر اداره و تدبیر امور روزمره جهان بر اساس جریان علت و معلولی و ارتباط و تأثیرهای آن علت ها و معلول ها بر یکدیگر دلالت دارد و روشن است که یکی از اجزای این نظام علت و معلولی این است که هر کس تلاش بیشتری برای کسب روزی و استفاده از امکانات خدادادی داشته باشد، سهم بیشتری نیز در روزی بردن خواهد داشت. با این حال باید نکاتی را نیز به عنوان مکمل این موضوع مد نظر قرار داد.
حکمت برخی بی عدالتی های ظاهری به رغم تلاش محرومین و فقرا؟
با تمام توضیحات پیش گفته باید توجه داشت که همیشه هم این طور نیست که هر کس تلاش بیشتری برای کسب روزی داشت، حتما روزی بیشتری نیز به چنگ آورد. چرا که با اندک توجّهی به جامعه انسانی این حقیقت را می بینیم که گاهی برخی اشخاص که هم اهل تدبیر و حساب و کتاب اند و تلاش بسیار زیادی را نیز برای کسب رزق بیشتر از خود نشان می دهند، باز هم در تحصیل درآمد بیشتر شکست می خورند و در مقابل برخی از مردم با کار و کوششی بسیار کمتر از دسته اول و یا حتّی بدون هیچ تلاشی، به ثروت های هنگفت می رسند. این حقایق نشان می دهد که در توزیع روزی های مردم، دست دیگری نیز غیر از کوشش و تدبیر مردم در کار است.
اساسا یکی از حکمت های تفاوت روزی های مردم نیز همین است که انسان ها از این راه متوجه خدا شوند و بدانند که همه امور به دست اوست.(١٠) لذا حضرت علی(علیه السلام) با اشاره به این حقیقت و در بیانی که گاهی به عنوان یکی از براهین اثبات خدا نیز مورد استفاده قرار می گیرد، می فرماید: «عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِمِ وَ حَلِّ الْعُقُودِ وَ نَقْضِ الْهِمَمِ»(١١)؛ (خدا را از راه به هم خوردن تصمیم ها، گشوده شدن گره ها و نقض شدن اراده ها شناختم).
انسان برای رسیدن به نان باید گندم بکارد ولی نقش انسان در روییدن گندم همین است که گندم را بر زمین بپاشد، زمین را آبیاری کرده و در وقت درو آن را برداشت کند. اما آنکه یک گندم را صد گندم می کند خداست. لذا خود خداوند در سوره واقعه می فرماید: «أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»(١٢)؛ (آيا هيچ درباره آنچه كشت مى كنيد انديشيده ايد؟! آيا شما آن را مى رويانيد يا ما مى رويانيم؟!). هر کاری و به ثمر رسیدن هر تلاشی، هزاران شرایط و مقدمه دارد كه جور كردن همه آنها در اختيار بشر نيست و قبض و بسط روزی اصولا در دست خدا است و كار و تلاش بشر تنها یکی از آن عوامل است. شايد به خاطر همين امر در حديثى از پيغمبر اكرم(صلى الله عليه و آله) آمده است كه فرمود: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ فَرِزْقٌ تَطْلُبُونَهُ وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكُمْ فَاطْلُبُوا أَرْزَاقَكُمْ مِنْ حَلَالٍ فَإِنَّكُمْ إِنْ طَلَبْتُمُوهَا مِنْ وُجُوهِهَا أَكَلْتُمُوهَا حَلَالًا وَ إِنْ طَلَبْتُمُوهَا مِنْ غَيْرِ وُجُوهِهَا أَكَلْتُمُوهَا حَرَاما»(١٣)؛ (بدانيد رزق دو گونه است: رزقى كه شما به دنبال آن مى رويد، و رزقى كه به دنبال شما مى آيد. بنابراين رزق را از طريق حلال طلب كنيد كه اگر از طريق صحيح آن بطلبيد آن را به صورت حلال مى خوريد و اگر از غير طريق صحيح بطلبيد همان را به صورت حرام مى خوريد).
ظلم های تحمیلی و خارج بودن آنها از موضوع این پرسش
مواردى از فقر و بی عدالتی در طول تاریخ وجود دارند که سبب آن نه تنبلی و تن پروری و عدم نشاط شخص و جامعه، بلکه نتیجه ظلم و تحمیل استعمارگران و استثمارکنندگان فردی یا گروهی بوده است. به هر حال اگر انسان هايى در گذشته و حال غصب حقوق ديگران كنند و روزى هاى آنها را به ظلم از آنها بگيرند دليل بر عدم تأمين روزى از ناحيه خدا نيست. به تعبير ديگر علاوه بر مسأله تلاش و كوشش، وجود عدالت اجتماعى نيز شرط تقسيم عادلانه روزى ها است. ممکن است کسی این سؤال را مطرح کند که خداوند چرا در این گونه موقعیت ها جلوی ظلم ظالمين را نمى گيرد؟! پاسخ این سؤال خود موضوعی دامنه دار و مفصل است ولی به طور خلاصه می توان گفت که اساس زندگى بشر بر آزادى اراده است - تا همه آزمايش شوند - نه بر اجبار و اكراه و گرنه تكاملى صورت نمی گرفت.(١٤)
در توضیح بیشتر می گوییم: خداوند به انسان آزادى داده چرا كه اگر نمى داد راه تكامل تحت شرايط اجبارى پيمودنى نبود و نيز شكّى نيست كه گروهى از اين آزادى سوء استفاده مى كنند. اما باید توجه داشت که اگر سوء استفاده ها سبب شود كه خداوند آزادى را به كلى از انسان ها سلب كند حرکت قافله سير تكاملى انسان مختل خواهد شد و از سوى ديگر سوءاستفاده بندگان از نعمت آزادى لطمه اى به عدالت پروردگار نمى زند. البتّه خداوند عادلِ حكيم، سرانجام حق مظلوم را از ظالم مى گيرد.(١٥)
در پایان می گوییم که چنین اسباب و حکمت هایی موجب تفاوت مخلوقات در رزق و روزی می شود و این موضوع هیچ منافاتی با صفت «عدل» خداوند ندارد و عین تناسب در پدیده های هستی است. فرض كنيد ما روزی بتوانيم انسانهای قالبی و از هر نظر شبیه به همدیگر بسازيم و كره زمين چند میلیارد انسان هم شكل و هم قواره و هم ذوق و هم فكر و هم سان داشته باشد. آيا آن روز زندگى خوبى نصيب انسانها خواهد شد؟ مسلما نه. جهنّمى پيدا مى شود كه همه در آن در زحمت خواهند بود. همه به يك سو حركت مى كنند؛ همه يک چيز مى خواهند؛ همه يک پُست مى طلبند؛ همه يک نوع غذا را دوست دارند و همه مى خواهند يک كار واحد انجام دهند. بديهى است خيلى زود عمر چنين زندگى پايان مى يابد و به فرض اینکه باقى بماند زندگى خسته كننده بى روح و يک نواختى خواهد بود كه چندان تفاوتى با مرگ ندارد.
وجود تفاوت در استعدادها و آنچه لازمه اين تفاوت است براى حفظ نظام جامعه و حتّى براى پرورش استعدادهاى مختلف نهايت لزوم را دارد. اما مبادا اين سخن را چنين تفسير كنيد كه ما جامعه طبقاتى و نظام استثمار و استعمار را با اين سخن مى پذيريم. نه، هرگز. منظور تفاوت هاى طبيعى است و نه مصنوعى و تفاوتهایى است كه در عين حال مكمّل يكديگر و معاون يكديگر بوده باشند. نه سدّى بر سر راه پيشرفت يكديگر ايجاد كنند و به تجاوز و تعدّى بپردازند. اختلاف طبقاتى (یعنی وجود طبقات استثماركننده و استثمار شونده) هرگز موافق نظام آفرينش نيست. آنچه موافق و هماهنگ نظام آفرينش است تفاوت استعدادها و تلاش ها و كوشش ها است و ميان اين دو از زمين تا آسمان فرق است.
به تعبير ديگر تفاوت استعدادها بايد در مسير سازنده به كار افتد. درست مانند تفاوت ساختمان اعضای يک بدن يا اندام يک گل. آنها در عين تفاوت معاون يكديگرند نه مزاحم يكديگر. خلاصه اینکه نبايد تفاوت استعدادها و درآمدها باعث سوء استفاده در راه ايجاد جامعه طبقاتى گردد. به همين دليل در پايان آيه ٧١ سوره نحل می خوانیم: «أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ»؛ (آيا آنها نعمت خدا را انكار مى كنند). این آیه اشاره به اين حقیقت دارد که تفاوت های مخلوقات در صورت طبيعی اش (نه صورت مصنوعى و ظالمانه آن) از نعمت هاى خدا است كه براى حفظ نظام مجتمع بشرى ايجاد شده است.(١٦) امّا برخی از سودجویان از این نعمت سوء استفاده کرده و آن را کفران می کنند.
پی نوشت:
(١). پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ١٣٨٦ هـ ش، چاپ نهم، ج ٢، ص ٣٥٥.
(٢). همان، ص ٣٥٧.
(٣). همان، ص ٣٥٥.
(٤). سوره مریم، آیه ٢٥.
(٥). پیام قرآن، همان، ٣٥٥.
(٦). پيام قرآن، همان، ج ٤، ص ٥٨٠.
(٧). وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمدبن حسن، انتشارات موسسه آل البیت، قم، ١٤٠٩ هـ ق، چاپ اول، ج ١٧، ص ٦٠.
(٨). پیام قرآن، همان؛ ج ٢، ص ٣٥٩.
(٩). شرح الكافی(الأصول و الروضة)، مازندرانى، محمد صالح بن احمد، محقق / مصحح: شعرانى، ابوالحسن، المكتبة الإسلامية، تهران، ١٣٨٢ هـ ق، چاپ اول، ج ٩، ص ٢٢٠.
(١٠). ر.ک: پيام قرآن، همان، ج ٢، ص ٣٥٦.
(١١). نهج البلاغة، شريف الرضى، محمد بن حسين، محقق / مصحح: فيض الإسلام، نشر هجرت، قم، ١٤١٤ هـ ق، چاپ اول، ص ٥١١.
(١٢). سوره واقعه، آیه ٦٣ و ٦٤.
(١٣). وسائل الشیعه، همان، ج ١٧، ص ٤٧.
(١٤). پیام قرآن، همان، ج ٢ ص ٣٥٧.
(١٥). ر.ک: پیام قرآن، همان، ج ٢، ص ٣٥٠ و ج ٤، ص ٥٨٠.
(١٦). يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ، مکارم شیرازی، ناصر، تهيه و تنظيم: حسینی، سیدحسین، دار الكتب الاسلاميه، تهران، ١٣٨٦ هـ ش، چاپ چهارم، ص ١٢٩.
احکام شرعـی
احکام ویژه پرستاران
تکلیف پرستار بچه در مورد نجاست لباس
زنی که به خاطر پرستاری بچه، لباس او نجس میگردد برای نماز چه وظیفهای دارد؟
زني که پرستار بچه است هرگاه بتواند با وسايلي (مثلاً با پوشکهای معمولي) جلو سرايت نجاست بچه را بگيرد بايد چنين کند و یا اگر لباسهای متعدد دارد بايد از لباس پاک استفاده کند و نیز بدن را تطهير کند. البته در مورد لباس، اگر تنها يک لباس دارد بايد براي نماز تطهير کند و اگر بهآسانی نتواند، چنانچه در شبانهروز یکمرتبه لباس خود را بشويد میتواند با آن نماز بخواند، هرچند لباس او با بول بچه نجس شود.
ضمان در قبال دادن دارویی که بهاشتباه تجویزشده
چنانچه طبيب حاذق اشتباهاً داروى عوضى براى بيمارى تجويز كند و پرستار هم همان دارو را به بيمار بدهد و آسيبى متوجه بيمار گردد، خسارت وارده بر عهده كيست؟
بر عهده طبيب است.
اجر اخروی خدمات پزشکان و پرستاران
پزشكان و پرستاران که در مقابل خدمات مختلف پزشكى دستمزد میگیرند، آيا اجر و پاداش اخروى نيز دارند؟
هرگاه نيّتشان خدمت باشد و گرفتن اجر و مزد براى تأمين زندگى صورت گيرد، اجر و پاداش اخروى آنها محفوظ است.
تماس دست پرستاران نامحرم به بدن
گیرندگان خون اهدایی معمولاً بانوان هستند که هنگام خون گرفتن انگشتانشان با بازوی شخص اهداءکننده برخورد میکند. آیا در چنین شرایطی اهداء خون جایز است؟
درصورتیکه ضرورتی برای خون دادن باشد و نتوان از پرستار همجنس استفاده کرد اشکالی ندارد ولی باید در اینگونه موارد از دستکشهای طبی استفاده کنند تا اشکالی نداشته باشد.
تطهیر عورت شخص بیمار توسط پرستار
آيا میتوان بيمارى كه امكان تطهير عورتين وى توسّط خودش وجود ندارد را تطهير كرد؟
چنانچه مستلزم نگاه و لمس نباشد يا اينكه بهوسیله همسرش انجام گيرد اشكالى ندارد، در غير اين صورت تنها در موارد ضرورت جايز است.
نماز و روزه پرستار مسافر
براى پرستارانى كه مأموریت دارند همراه بيمار به شهرستانهای همجوار سفر كنند، گاه اتفاق مىافتد كه در یک هفته ده بار اعزام میشوند و گاه ممكن است در یک هفته اصلاً اعزام نشوند، نماز و روزه چنين پرستارانى چه حكمى دارد؟
اگر بيشتر هفتهها اعزام میشوند و اعزام بهطور مكرّر است، نماز و روزه آنها تمام است در غير اين صورت شكسته است.
کفایت حج پزشکان و پرستاران از حج واجب
پزشكان و پرستارانى كه بهعنوان مأموریت به حج مشرف میشوند، آيا حج آنها كفايت از حج واجب (حجةالاسلام) میکند؟
آرى كفايت میکند.
ضمان تزریق کننده در صورت فوت بیمار
اگر تزريق آمپول منجر به عارضه، يا فوت شود، آيا تزريق كننده در موارد ذيل ضامن است؟الف) اشتباه در تجويز پزشك باشد.ب) تزريق كننده مجوّز قانونى دارد; امّا قواعد تزريقات را رعايت نكرده باشد.ج) تزريق كننده مجوّز قانونى دارد; و قواعد تزريقات را نيز رعايت كرده است.د) تزريق كننده مجوّز قانونى ندارد.
در مورد اوّل پزشك و در مورد دو تزريق كننده ضامن است. در مورد سه چنانچه مرگ يا عارضه، ناشى از خطاى تزريق كننده باشد، او ضامن است; مگر اينكه قبلاً بهطور خصوصى يا بهطور عام از بيماران خود برائت گرفته باشد و اگر به خاطر عيب و علّت غیرعادی در بيمار بوده، ضامن نيست؛ و در مورد چهار تزريق كننده ضامن است.
انجام امور بیماران توسط پرستاران غیر همجنس در غیر ضرورت
در صورت عدم ضرورت، آيا پرستاران میتوانند پانسمان بيمارهاى غير همجنس را بررسى و تعويض نمايند؟
جايز نيست.
حکم لمس عورت توسط پزشک یا پرستار
لمس عورت بیمار برای معالجه و درمان توسط پزشک چه حکمی دارد؟
اگر پزشک یا پرستار ناچار باشد که عورت بیمار را لمس نماید حتیالامکان از دستکش و مانند آن استفاده نماید، اما در حال ضرورت بدون استفاده از دستکش نیز اشکالی ندارد.
